ISHID xavorijlarini hozirgi davrning eng xavfli fitnalaridan biri deb hisoblash mumkin. Bu jirkanch guruhning tarafdorlari — Iroq, Suriya va ayrim boshqa musulmon yuritlarida zo‘ravonlik, tinch aholining o‘ldirilishi, tarixiy obidalarni vayron qilish va qo‘rquv tarqatish orqali islom ummati uchun eng achchiq tunu kunlarni yaratdi.
Ammo bu guruh qanday paydo bo‘ldi?
Nega bu qadar tez tarqaldi? AQSh va mintaqaviy urushlarda qanday rol o‘ynadi? Ana shu savollarga ushbu maqolada javob beramiz.
ISHIDning paydo bo‘lishi ichki muammolar, tashqi xatolar va xalq noroziliklari yig‘indisiga bog‘liq.
2003-yilda AQSh Iroqqa hujum qilganidan so‘ng va iroq armiyasi tarqatib yuborilgach, minglab qo‘mondon va askarlar — ularning ko‘pi Baas partiyasi tarafdorlari bo‘lgan — ishsiz qolishdi va hokimiyatdan chetlatilganini his qilishdi.
Shu bilan birga, AQShning bevosita yordami ostida tuzilgan yangi Iroq hukumati rofiziylar qo‘liga o‘tdi. Hatto aytish mumkinki, amerikaliklar Iroqni Eron uchun sovg‘a qilishdi. Shundan so‘ng, Iroq ahli sunna vakillari turli qiynoqlar va zulmlarga duchor bo‘lishdi.
Natijada, ko‘plab ahli sunnalar adolatsizlik va zulmga uchraganini his qilib, bu norozilik jihodiy guruhlarning o‘sishi va ularning hokimiyatga kelishi uchun zamin yaratdi.
Agar biz ISHIDning shakllanish ildizlarini tahlil qilsak, avval bu guruh 2004-yilda “Al-Qoida fi Bilad ar-Rafidayn” nomi bilan Abu Mus’ab az-Zarqaviy rahbarligida tashkil topganini ko‘ramiz.
Bir necha yildan so‘ng, 2006-yilda bu guruh boshqa bir nechta guruhlar bilan birlashib, “Mujohidlar Sho‘rosi” (Majlis Shuro al-Mujohidin) nomli koalitsiyani tuzdilar. O‘sha yili bu sho‘ro “Iroq Islomiy Davlati”ning tashkil etilishini e’lon qildi va rahbarlikka Abu Umar al-Bag‘dodiy tayinlandi.
Vaqt o‘tishi bilan Suriyada beqarorlik kuchaydi. 2013-yilda bu guruh Abu Bakr al-Bag‘dodiy boshchiligida faoliyatini Suriyagacha kengaytirdi va nomini “Iroq va Shom Islomiy Davlati” (ISHID) deb o‘zgartirdi. Nihoyat, 2014-yilda Mosul shahrining ishg‘oli ortidan, Abu Bakr al-Bag‘dodiy o‘zini xavorijlarning soxta xalifasi deb e’lon qilib, “Xalifalik” tashkil etilganini bildirdi va guruh nomi “Islomiy Davlat”ga o‘zgartirildi.
AQSh Iroqqa hujum qilib mamlakat tartibini buzdi, lekin yangi tartib o‘rnatishga ojizlik qildi. Oldingi tuzumni butunlay yo‘q qilib, hokimiyatni maxsus guruhlarga bo‘lib berdi. Bu esa korrupsiya, beqarorlik va mazhabiy nizolarni kuchaytirdi.
2011-yilda AQSh Iroqdan chiqib ketgach, Nuri al-Malikiy hukumati milliy birlikni ta’minlay olmadi.
Natijada, ahli sunnalar hokimiyatdan butunlay siqib chiqarildi. Shunday muhitda ISHID ahli sunnalarning g‘azabi va noroziligidan foydalanib, ularning ayrim qatlamlarining qo‘llovini qozondi.
2014-yilda ISHID Iroqning ikkinchi yirik shahri bo‘lgan Mosulga hujum qilib, uni egalladi. Iroq armiyasi esa hech qanday qarshiliksiz qochib ketdi.
2011-yilda Suriyada xalq noroziliklari boshlandi va bu holat tez orada fuqarolar urushiga aylandi.
Ko‘plab guruhlar Bashar Asad hukumatiga qarshi qo‘zg‘oldi. Markaziy hokimiyat zaifligi, tartibsizlik va muntazam kuchlarning yo‘qligi sababli ISHID o‘ta osonlik bilan Suriya hududiga kirib keldi.
