Karim Ekrami
Amirul-mo‘minin hafizahullohi taoloning nomaqbul urf-odatlardan saqlanish haqidagi tavsiyasi (Birinchi qism)
Amirul-mo‘minin hafizahullohi taoloning islohiy ko‘rsatmalaridagi asosiy yo‘nalishlardan biri o‘nlab yillar davomida Afg‘oniston ijtimoiy hayotining bir qismiga aylangan, oilalar, ayniqsa, kam daromadli qatlamlar zimmasiga og‘ir yuk bo‘lib tushgan nomaqbul urf-odatlar va bid’atlarga qarshi kurashishdan iboratdir. U kishi «Noto‘g‘ri ijtimoiy urf-odatlarning tarqalishiga yo‘l qo‘ymaslik» mavzusida chiqarilgan 17-sonli farmonlarida jamiyatni bunday urf-odatlardan tozalash zarurligini ochiq ta’kidlaganlar. Shuningdek, bu masalani shunchaki yuzaki tavsiya emas, balki islomiy tuzumning islohotchilik missiyasining bir qismi sifatida bayon etganlar.
Aslida, ushbu farmonni tuzum rahbariyatining jamiyatni islomiy soddalik tamoyillariga qaytarish, isrof va dabdababozlikdan saqlanish yo‘lidagi sa’y-harakatlarida muhim burilish nuqtasi deb hisoblash mumkin. Chunki ayrim urf-odatlar oilalarni to‘y marosimini o‘tkazish uchun yillar davomida qarzga botiradi va oila poydevorini zaiflashtiradi. Axborot va madaniyat vazirligi ham turli viloyatlarda o‘tkazgan targ‘ibot-tushuntirish dasturlarida ushbu farmonning maqsadini «ayrim noto‘g‘ri ijtimoiy urf-odatlarni isloh qilish va maqbul urf-odatlarni mustahkamlash» deb ta’riflagan.
Amirul-mo‘minin hafizahullohi taoloning yondashuvida e’tiborga molik jihat shundaki, u kishi nomaqbul urf-odatlarga qarshi kurashda majburlash va zo‘rlashga emas, balki mo‘tadillik va isrofdan saqlanishga urg‘u berganlar. Islomiy Amirlik idoralari tomonidan tashkil etiladigan targ‘ibot-tushuntirish yig‘ilishlarida Islom mo‘tadillik dini ekani, ijtimoiy tadbirlarimiz isrof, nomaqbul urf-odatlar, musiqa, ayol va erkaklarning aralashuvi hamda boshqa yomon odatlardan xoli bo‘lishi kerakligi ta’kidlangan. Bu nafaqat shar’iy vazifa, balki xalqning moddiy va ma’naviy farovonligini ta’minlashga ham xizmat qiladi.
Bu fikr rahbariyat nuqtayi nazaridan urf-odatlarni isloh qilish, avvalo, xalqning xabardorligini oshirish va odamlarning qarashlarini o‘zgartirishni talab etishini ko‘rsatadi. Shundan so‘ng bu jarayon ulamolar va mas’ullar hamkorligida keng qamrovli ijtimoiy harakatga aylanishi kerak. Aslida, u kishi nomaqbul urf-odatlarni nafaqat madaniy masala, balki nazorat qilinmasa, ijtimoiy hamjihatlik va oilalar poydevorini zaiflashtirishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy muammo deb biladilar. Log‘ar viloyatida o‘tkazilgan ommaviy targ‘ibot-tushuntirish yig‘ilishlaridan birida mahalliy mas’ullardan biri aynan shu nomaqbul urf-odatlar tufayli ko‘plab yoshlarimiz xorijiy mamlakatlarga ketishga majbur bo‘layotgani va yo‘l davomida hayotdan ko‘z yumayotganidan ogohlantirgan.
Amirul-mo‘minin hafizahullohi taoloning 17-sonli farmonida nomaqbul urf-odatlarning misollari to‘rtta asosiy yo‘nalish bo‘yicha belgilangan.
Birinchi: nikoh va unashtiruv marosimlari. Qizlarni roziligisiz turmushga berishga majburlash, miqdori og‘ir va imkoniyatdan tashqari mahr belgilash, tuyona va valur nomi bilan pul olish, payvoziy va shirinxo‘ri kabi qo‘shimcha marosimlarni o‘tkazish, shuningdek, to‘ylarni mehmonxonalar va hashamatli zallarda tashkil etish ushbu farmonda taqiqlangan urf-odatlar jumlasidandir. Farmonda nikoh vaqtida ayolga beriladigan mahr uning haqqi ekani va hech kim uni ayoldan tortib olishi mumkin emasligi ta’kidlangan. Shuningdek, Islom nuqtayi nazaridan ayol nikoh masalasida erkak kabi mustaqil ekani va hech qanday holatda birovning mulkiga aylanmasligi qayd etilgan.
Ikkinchi: aza marosimlari. Marhumning oilasi tomonidan vafotning dastlabki kunlarida, uchinchi, yettinchi va qirqinchi kunlarida taom tayyorlash hamda ziyofatlar uyushtirish 17-sonli farmonda johiliyat davridan qolgan odatlar va musibatga uchragan oila zimmasiga tushadigan ortiqcha yuk sifatida ta’riflanib, taqiqlangan. Farmonda marhum nomidan sadaqa qilish joiz ekani, biroq bu ish bajarilmasa, kishi malomat qilinadigan ijtimoiy majburiyatga aylantirilmasligi kerakligi ta’kidlangan.
Uchinchi: haj va umradan qaytish. Haj va umra ziyoratidan qaytgan kishilar tomonidan katta xarajat talab qiladigan ziyofatlar uyushtirish va qimmatbaho sovg‘alar tarqatish ushbu farmonga ko‘ra, shar’iy asosga ega bo‘lmagan urf-odatlar jumlasiga kiradi. Shu sababli bunday odatlardan saqlanish lozim.
To‘rtinchi: davlat resurslaridan foydalanish. Davlat avtomobillaridan shaxsiy to‘y marosimlarida foydalanish ham ushbu farmonda taqiqlangan holatlardan biridir.
Tahliliy nuqtayi nazardan, Amirul-mo‘minin hafizahullohi taoloning nomaqbul urf-odatlardan saqlanish haqidagi ta’kidlarini bir necha asosiy yo‘nalishda umumlashtirish mumkin.
Birinchidan, oilalarning iqtisodiy ahvoliga e’tibor. Afg‘onistondagi ko‘plab oilalar to‘y va aza marosimlariga ketadigan katta xarajatlar sababli qarz olishga majbur bo‘ladilar. Bu esa kambag‘allik va iqtisodiy beqarorlik uchun zamin yaratadi.
Ikkinchidan, nomaqbul urf-odatlarning diniy bid’atlar bilan bog‘liqligi. Ushbu urf-odatlarning ayrimlari islomga zid e’tiqodlar va xurofotlardan kelib chiqqan bo‘lib, ularning keng tarqalishi jamiyatda islomiy aqidaning zaiflashishiga olib kelishi mumkin.
Uchinchidan, urf-odatlarni isloh qilishda ulamolar va mas’ullarning o‘rni. Amirul-mo‘minin hafizahullohi taolo ulamolardan xalqni soddalik va isrofdan saqlanishga targ‘ib qilishni so‘raganlar hamda mas’ullarni ushbu tavsiyalarning bajarilishini nazorat qilishga chaqirganlar. Axborot va madaniyat vazirligi ham ommaviy axborot vositalari va jurnalistlar bilan o‘tkazilgan ko‘plab yig‘ilishlarda ushbu farmon yuzasidan jamoatchilikni xabardor qilishda ommaviy axborot vositalarining roliga alohida urg‘u bergan.
Bu yondashuv ijtimoiy islohotlarga tizimli munosabat mavjudligini ko‘rsatadi. Bunda jamiyatning barcha muassasalari va qatlamlari mas’uliyatga ega. Maqolaning ikkinchi qismida ushbu farmonning jamiyatda amalga oshirilishi natijasida yuzaga keladigan ijobiy samara va oqibatlar haqida so‘z yuritiladi.
