Ayub
Qishloq xo‘jaligi: qaramlikdan o‘zini o‘zi ta’minlash va oziq-ovqat xavfsizligi sari
Qishloq xo‘jaligi Afg‘oniston iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, mamlakat aholisining katta qismi uchun asosiy daromad va bandlik manbai hisoblanadi. Millionlab oilalarning, ayniqsa, qishloq joylarida yashovchi aholining hayoti yer, suv va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bilan chambarchas bog‘liq. Shu sababli dehqonlarga e’tibor qaratish, ichki ishlab chiqarishni ko‘paytirish va suv resurslarini boshqarish nafaqat iqtisodiy masala, balki oziq-ovqat xavfsizligi va jamiyatning umumiy farovonligi bilan ham bevosita bog‘liqdir.
Respublika tuzumi davrida ayrim qishloq xo‘jaligi dasturlari amalga oshirilganiga qaramay, ushbu soha jiddiy muammolarga duch kelgan edi. Oziq-ovqat mahsulotlari importiga qaramlik, sug‘orish uchun yetarli imkoniyatlarning mavjud emasligi, saralangan urug‘lik va sifatli o‘g‘itlarning yetishmasligi, suv resurslarini boshqarishdagi zaiflik hamda ketma-ket yuz bergan qurg‘oqchiliklar qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirishga salbiy ta’sir ko‘rsatgan omillardan edi. Ko‘plab hududlarda dehqonlar zarur imkoniyatlar va texnik maslahat xizmatlaridan foydalana olmagan, ajratilgan yordamlarning bir qismi esa boshqaruvdagi zaiflik va ma’muriy korrupsiya sababli ularga samarali tarzda yetib bormagan. Natijada Afg‘oniston oziq-ovqat ehtiyojlarining bir qismini import hisobidan qoplashga majbur bo‘lgan va tashqi bozorlardagi narxlar o‘zgarishi oldida zaif bo‘lib qolgan edi.
Islomiy Amirlik tuzumi hokimiyatga kelishi bilan ichki ishlab chiqarishni ko‘paytirish va oziq-ovqat borasida o‘zini o‘zi ta’minlashni kuchaytirish mamlakatning iqtisodiy ustuvor yo‘nalishlari qatoridan joy oldi. Shu maqsadda Qishloq xo‘jaligi, sug‘orish va chorvachilik vazirligi dehqonlarni qo‘llab-quvvatlash, bug‘doy ekin maydonlarini kengaytirish, saralangan urug‘liklarni tarqatish va ishlab chiqarish usullarini takomillashtirish bo‘yicha dasturlarni amalga oshirishga kirishdi. Ushbu vazirlikning rasmiy hisobotiga ko‘ra, Afg‘onistonda 1404-hijriy-shamsiy yilda bug‘doy yetishtirish hajmi qariyb 4,54 million metrik tonnaga yetgan. Bu miqdorning 4,13 million tonnadan ortig‘i sug‘oriladigan yerlarda yetishtirilgan bug‘doy, qariyb 404 ming tonnasi esa lalmi bug‘doy hissasiga to‘g‘ri keladi. Bunday ishlab chiqarish hajmiga qurg‘oqchilik lalmi ekinlarga ta’sir ko‘rsatib, ularning hosildorligi o‘tgan yilga nisbatan sezilarli darajada kamaygan sharoitda erishilgan. Shunga qaramay, sug‘oriladigan yerlarda bug‘doy yetishtirishning davom etishi oziq-ovqat ta’minotiga tushayotgan bosimni kamaytirishda muhim rol o‘ynadi.
Ishlab chiqarishni ko‘paytirish bilan bir qatorda dehqonlarning ahvoliga e’tibor qaratish ham alohida ahamiyat kasb etdi. Saralangan urug‘liklarni tarqatish, dehqonlarni zamonaviy ekish usullari bilan tanishtirish maqsadida namoyish maydonlarini tashkil etish, texnik maslahatlar berish va mevali bog‘larni rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlash ushbu yo‘nalishda amalga oshirilgan ishlar jumlasidandir. Bu tadbirlar qishloq xo‘jaligi yerlarining hosildorligini oshirish, mahsulotlar sifatini yaxshilash va mavjud imkoniyatlardan samaraliroq foydalanishga yordam berishi mumkin. Dehqonlarni qo‘llab-quvvatlash barqaror natija berishi uchun ularning sifatli urug‘lik, o‘g‘it, qishloq xo‘jaligi texnikalari, mahsulotlarni sotish bozorlari va maslahat xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini ham kuchaytirish zarur.
Suv resurslarini boshqarish ham Afg‘oniston qishloq xo‘jaligini rivojlantirishdagi asosiy masalalardan biridir. Chunki mamlakatdagi ekin maydonlarining katta qismi yomg‘ir suviga bog‘liq bo‘lib, qurg‘oqchilik dehqonlarning hosiliga jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. Shu borada turli viloyatlarda kichik suv to‘g‘onlari va suv yig‘ish inshootlarini qurish, yer usti suvlarini tartibga solish hamda yerosti suv zaxiralarini to‘ldirishga qaratilgan ishlar olib borilmoqda. Shuningdek, Qo‘shtepa kanali loyihasi mamlakatning eng muhim infratuzilmaviy loyihalaridan biri sifatida shimoliy viloyatlarda qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega. Ushbu loyihaning yakunlanishi keng ko‘lamdagi ekin maydonlarini sug‘orish bilan ta’minlash, ishlab chiqarishni ko‘paytirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va dehqon oilalarining turmush darajasini yaxshilash uchun zamin yaratishi mumkin.
Shunga qaramay, ayrim muxolif ommaviy axborot vositalari va qarshi guruhlar xalqaro tashkilotlarning qashshoqlik va oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq hisobotlariga tayanib, Islomiy Amirlik tuzumini xalqni oziq-ovqat bilan ta’minlashda muvaffaqiyatsizlikka uchragan qilib ko‘rsatishga urinmoqda. Biroq bunday tahlillar ko‘pincha bir muhim haqiqatni e’tibordan chetda qoldiradi: Afg‘onistondagi oziq-ovqat xavfsizligi bilan bog‘liq muammolarning salmoqli qismi tuzum faoliyatining natijasi emas, balki zolimona sanksiyalar, Afg‘onistonning xorijiy banklardagi aktivlarining muzlatib qo‘yilishi va insonparvarlik yordamlari hajmining keskin kamayishi oqibatidir. Islomiy Amirlik tuzumi aktivlarning muzlatilishi va xalqaro iqtisodiy bosimlarga duch kelayotgan bir sharoitda ham ichki bug‘doy ishlab chiqarish hajmini mamlakat ehtiyojlarining yarmidan ko‘prog‘ini ta’minlay oladigan darajada saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi. Agar ushbu sanksiyalar bekor qilinsa va tuzum o‘z moliyaviy resurslaridan hech qanday to‘siqsiz foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lsa, ishlab chiqarishni oshirish va oziq-ovqat xavfsizligini yaxshilash imkoniyatlari yanada kengayadi.
Umuman olganda, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va dehqonlarni qo‘llab-quvvatlash Afg‘onistonning asosiy ehtiyojlaridan hisoblanadi. Bug‘doy yetishtirishni ko‘paytirish, saralangan urug‘liklarni tarqatish, bog‘larni rivojlantirish, suv to‘g‘onlarini qurish va Qo‘shtepa loyihasini amalga oshirish ushbu sohada olib borilayotgan sa’y harakatlarning muhim qismini tashkil etadi.
