Doktor Humom Sultoniy
Salafiy ulamolarning bay’ati, Islomiy Amirlik ulamolari va mas’ullarining shahid qilinishi hamda mazhablararo ixtiloflardan foydalanish
Afg‘oniston Islomiy Amirligining turli diniy va fiqhiy guruhlar bilan munosabatlari haqida ilgari surilayotgan ayblovlarning muhim jihatlaridan biri shundaki, ko‘p hollarda tomonlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik, tushunish va siyosiy ishonchni ko‘rsatuvchi tarixiy voqealar hamda dalillar e’tibordan chetda qoldiriladi. Ayniqsa, ayrim doiralar salafiy ulamolar bilan Islomiy Amirlik o‘rtasidagi munosabatlarni go‘yoki ular azaldan bir-biriga dushman bo‘lgan va hech qachon hamkorlik hamda kelishuv uchun imkoniyat mavjud bo‘lmaganidek tasvirlaydilar. Mening fikrimcha, bunday umumiy tasvir tarixiy voqelikni to‘liq aks ettirmaydi. Chunki bu munosabatlar tarixida bay’at, uchrashuvlar, hamkorlik va o‘zaro aloqalarning ko‘plab namunalari mavjud.
2020-yil mart oyida shayx Abdulaziz Nuristoniy boshchiligidagi Afg‘oniston salafiy ulamolaridan iborat hay’at Islomiy Amirlikka bay’at va sadoqatini e’lon qildi. Xabarlarga ko‘ra, ushbu uchrashuvda salafiy ulamolar va ularning qo‘mondonlaridan 32 nafari ishtirok etgan. Bu uchrashuv shunchaki rasmiy marosim emas edi, balki Islomiy Amirlikni qo‘llab-quvvatlash faqat hanafiy va deobandiy ulamolar bilan cheklanmasligini, balki salafiy ulamolar orasidagi nufuzli shaxslar ham u bilan hamkorlik qilish va unga bay’at berishga tayyor ekanliklarini ko‘rsatardi.
Shundan so‘ng, 2021-yil avgust oyida Islomiy Amirlik hokimiyatga qaytishi bilan bir vaqtda salafiy ulamolar hay’atlari va Islomiy Amirlik rahbarlari o‘rtasida uchrashuvlar bo‘lib o‘tdi. Ushbu uchrashuvlarda o‘zaro hamkorlik, diniy faoliyat, tinchlik, xavfsizlik va boshqa ijtimoiy masalalar yuzasidan suhbatlar olib borildi. Shunday voqealar mavjud bo‘lishiga qaramay, Afg‘onistondagi barcha salafiy ulamolar Islomiy Amirlikka qarshi, degan da’vo tarixiy nuqtayi nazardan to‘g‘ri emas. Haqiqat shuki, Islomiy Amirlik va salafiy ulamolar o‘rtasida muhim hamkorlik va o‘zaro tushunish tarixi mavjud. Uni mazhablararo adovat haqidagi targ‘ibotlar bilan yo‘qqa chiqarib bo‘lmaydi.
Bu yerda shuni ta’kidlash joizki, bir diniy guruhning barcha a’zolari bir xil siyosiy va ijtimoiy mavqega ega bo‘lmaydi. Ulamolar, diniy shaxslar va oddiy izdoshlarning qarashlari hamda ustuvor yo‘nalishlari bir-biridan farq qilishi mumkin. Shu sababli bir shaxs yoki guruhning xatti-harakatlarini butun bir fikriy maktabga nisbat berish to‘g‘ri emas. Balki uning mas’uliyati faqat o‘sha shaxs yoki guruh zimmasiga yuklanishi kerak. Shu asosda Islomiy Amirlik bilan hamkorlik qilish va unga bay’at berish yo‘lini tanlagan salafiy ulamolar hamda shaxslarni ham e’tibordan chetda qoldirib bo‘lmaydi.
Fiqhiy ixtiloflar Islom tarixida yangi hodisa emas. To‘rt mazhab imomlari o‘rtasida ko‘plab juz’iy masalalarda turli qarashlar mavjud bo‘lgan. Biroq aynan shu ixtiloflar ummat orasida ilmiy izlanish, dalillash va ijtihodning rivojlanishiga zamin yaratgan. Imom Abu Hanifa, Imom Molik, Imom Shofe’iy va Imom Ahmad ibn Hanbal rahimahumullohning ilmiy hamda fiqhiy uslublaridagi farqlar o‘z holicha qoladi, ammo ularning fiqhiy xizmatlari Islom ummatining umumiy ilmiy merosi hisoblanadi. Demak, fiqhiy ixtiloflarni o‘zaro adovat, kek saqlash yoki bir-birini takfir qilish vositasiga aylantirish Islom ilmiy an’analarining ruhiga ziddir.
Alloh taolo marhamat qiladi:
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ
(Hujurot: 10)
Tarjimasi: «Albatta, mo‘minlar bir-birlariga birodardirlar. Bas, ikki birodaringiz o‘rtasini isloh qiling va Allohdan qo‘rqing, shoyad rahmat qilinsangiz».
Ushbu Qur’oniy ko‘rsatma musulmonlarga o‘zaro ixtiloflar mavjud bo‘lgan taqdirda ham isloh, adolat va birodarlik yo‘lini tutishni o‘rgatadi. Shu sababli bir musulmon boshqa fiqhiy mazhabga ergashgani uchungina unga shubha bilan qarash, uni dushman deb bilish yoki ishonchsiz deb hisoblash to‘g‘ri emas. Qarashlar va mazhablardagi farqlar adovatga aylanmasligi kerak, balki bir-birimizga o‘zaro hurmat va insof asosida munosabatda bo‘lishimiz lozim.
Islomiy Amirlik ulamolari va mas’ullari IShID xavorjlar hujumlarining nishonlari
Ushbu bahsning ikkinchi muhim jihati shundan iboratki, IShID xavorjlar terrorchilik hujumlarida faqat salafiy ulamolarni nishonga olmagan, balki Islomiy Amirlikka aloqador ulamolar, diniy shaxslar va hukumat mas’ullari ham ushbu guruh terrorizmining qurboniga aylangan. Shayx Rahimulloh Haqqoniy 2022-yil 11-avgust kuni Kobulda uyushtirilgan xudkushlik hujumida shahid bo‘ldi. Mavlaviy Mujiburrahmon Ansoriy ham 2022-yil 2-sentabr kuni Hirotdagi Gozargoh jome masjidida xudkushlik hujumiga uchradi.
Balx voliysi Mavlaviy Muhammad Dovud Muzammil 2023-yil 9-mart kuni Mozori Sharifda, Badaxshon voliysi o‘rinbosari Mavlaviy Nisor Ahmad Ahmadi o‘sha yilning 6-iyun kuni Fayzobodda, Muhojirlar ishlari vaziri Hoji Xalilurrahmon Haqqoniy esa 2024-yil 11-dekabr kuni Kobulda IShID xavorjlar hujumlari oqibatida shahid bo‘ldilar. Ushbu hujumlarning barchasi uchun javobgarlikni IShID o‘z zimmasiga olgan edi.
Bu voqealar IShID xavorjlar terrorizmi faqat bitta fiqhiy yoki diniy doira bilan cheklanmasligini, balki turli fikriy maktablarga mansub ulamolar, diniy shaxslar va hukumat mas’ullarini ham nishonga olganini yaqqol ko‘rsatadi. IShID xavorjlar hatto ushbu guruhning terrorchilik g‘oyalari va harakatlariga qarshi bo‘lgan kishilarni ham nishonga olgan. Bundan ko‘rinadiki, IShID xavorjlarning adovati faqat bitta mazhabga qaratilmagan, balki ushbu guruhning o‘zboshimcha mafkuraviy mezonlari har qanday muxolifga hujum qilish uchun bahona yaratadi.
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللّٰهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا
(Baqara: 114)
Tarjimasi: «Allohning masjidlarida Uning nomi zikr qilinishidan to‘sadigan va ularning vayron bo‘lishiga harakat qiladigan kimsadan ham zolimroq kim bor?»
Masjidlar va namozxonlarni nishonga olish ham aynan mana shu zulmning eng katta ko‘rinishlaridan biridir. Ibodat maskanlariga hujum qilish va ularda begunoh namozxonlarni o‘ldirish nafaqat insonlar joniga tajovuz qilish, balki diniy shior va muqaddasliklarga ochiqdan-ochiq qarshi chiqish ham hisoblanadi.
Islomiy Amirlikning shia ahli bilan munosabatlari
Afg‘onistonning diniy va ijtimoiy tuzilmasining bir qismini shia fuqarolar tashkil etadi. Islomiy Amirlik hokimiyatga qaytganidan so‘ng, shialarning diniy va ijtimoiy vakillari yangi hukumat mas’ullari bilan uchrashuvlar o‘tkazib, mamlakat tinchligi va barqarorligi yo‘lida hamkorlik qilishga tayyor ekanliklarini bildirgan hamda ma’muriy masalalardagi aloqalarini saqlab qolganlar.
Boshqa tomondan, Xuroson IShIDi shialarning ibodat maskanlari va tinch aholi vakillarini ham qonli hujumlar orqali nishonga olgan. 2021-yil 15-oktabr kuni Qandahordagi Fotimiya masjidida sodir etilgan xudkushlik hujumi ushbu hujumlarning alamli namunalaridan biridir. Uning oqibatida ellik nafardan ortiq kishi halok bo‘lgan. Bu voqea IShID xavorjlar terrorizmi faqat bitta diniy guruhni nishonga olmasligini, balki turli fikriy maktablarga mansub oddiy insonlar va ibodat qiluvchilar ham ushbu guruh hujumlari qurboniga aylanganini ko‘rsatdi.
Qur’oni karimda shunday marhamat qilinadi:
وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا ۚ اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ
(Moida: 8)
Tarjimasi:Biror qavmga bo‘lgan adovatingiz sizlarni adolatsizlik qilishga undamasin. Adolat qiling! Bu taqvoga yaqinroqdir.
Ushbu oyatning mazmuni va talabi ochiq-oydindir: hech kim bilan bo‘lgan ixtilof va qarama-qarshilik adolatsizlik qilishga ruxsat bermaydi. Har qanday diniy va fiqhiy guruhga munosabatda barcha sharoitlarda adolat va insof tamoyillariga rioya etilishi kerak.
Diniy idoralarga qarashli yerlar va davlat yerlari masalasi
Afg‘onistonda ayrim diniy idoralar, madrasalar va binolar ustidan nazoratni davlat tomonidan qo‘lga olish yoki ularga tegishli mulkchilik bilan bog‘liq nizolar ham diniy ixtiloflar doirasida ko‘tarilgan. Bu masalada bir muhim farqni anglash zarur: agar biror yer davlat mulki bo‘lsa va avvalgi hukumat mas’ullaridan biri o‘z vakolatini suiiste’mol qilib, uni noqonuniy ravishda biror shaxs, tashkilot yoki diniy muassasaga topshirgan bo‘lsa, bunday yerni qaytarib olish, aslida, huquqiy va ma’muriy masaladir. Tegishli muassasaning muayyan fikriy va diniy maktabga mansubligi bilangina bunday harakatni mazhablararo adovat deb baholab bo‘lmaydi.
Afg‘onistonning avvalgi hukumatlari davrida davlat yerlarini noqonuniy egallab olish, ularni noqonuniy taqsimlash va nufuzli shaxslar tomonidan davlat mulkini boshqa shaxslarga o‘tkazish kabi muammolar mavjud bo‘lgan. Shu sababli davlat yerlarini qaytarib olishga oid harakatlar ularning huquqiy tarixi hisobga olingan holda ko‘rib chiqilishi lozim.
Xuddi shuningdek, agar biror muassasaning mulk huquqi shar’an va qonunan isbotlangan bo‘lsa, uni himoya qilish ham zarurdir. Muassasaning muayyan davrda tashkil etilgani yoki ma’lum bir mazhabga mansubligi uning mulk huquqini shubha ostiga qo‘yish uchun asos bo‘la olmaydi. Shuningdek, davlat yerini noqonuniy egallashni faqat uning ustida diniy yoki mazhabiy muassasa tashkil etilgani sababli qonuniy deb hisoblab bo‘lmaydi. Har ikki holatda ham mulk hujjatlari, huquqiy holat va shar’iy tamoyillar qaror qabul qilish mezoni bo‘lishi kerak.
Islom shariatida biror shaxs yoki muassasaning qonuniy mulk huquqidan nohaq mahrum etilishi joiz emas. Rasululloh (s.a.v.) marhamat qilganlar:
مَنِ اقْتَطَعَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا، طَوَّقَهُ اللّٰهُ إِيَّاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ
(Sahih al-Buxoriy: 2453; Sahih Muslim: 1612)
Tarjimasi:Kimki zulm bilan yerdan bir qarich joyni o‘zlashtirib olsa, Alloh taolo Qiyomat kuni uni yetti qavat yer bilan birga bo‘yniga bo‘yinturuq qilib osib qo‘yadi.
Ushbu hadis yerni noqonuniy ravishda egallab olishning katta gunoh ekanini va uning ayanchli oqibatlarini bayon qiladi. Xuddi shu tamoyilga ko‘ra, davlat yerlarini noqonuniy egallab olish ham hisob-kitob va javobgarlikka tortilishga sabab bo‘ladi. Shuningdek, biror shaxs yoki diniy muassasaning qonuniy mulkini nohaq tortib olish ham xuddi shunday hukmga ega. Demak, agar biror diniy muassasa haqiqatan ham davlat yerida noqonuniy ravishda tashkil etilgan bo‘lsa, unga nisbatan qonun asosida chora ko‘rish mumkin. Ammo uning mulk huquqi shar’an va qonunan isbotlangan bo‘lsa, uni nohaq tortib olish ham joiz emas.
Davlat tartibi, diniy xilma-xillik va adolatga rioya etish zarurati
Afg‘onistonda barqaror tinchlik va diniy hamjihatlik barcha tinchliksevar fuqarolar o‘z jonlari, mol-mulklari va qonuniy diniy faoliyatlari himoya qilinishiga, bu himoya ularning fiqhiy yoki diniy mansubligiga bog‘liq emasligiga ishonch hosil qilgan taqdirdagina mustahkamlanishi mumkin. Hukumatning diniy siyosatini faqat sud tizimining fiqhiy asosiga qarab baholab bo‘lmaydi. Balki uning turli fikriy maktablarga mansub fuqarolar bilan amaliy munosabati qanday ekanini va ularning qonuniy huquqlari qay darajada ta’minlanib, himoya qilinayotganini ham o‘rganish lozim.
Ushbu voqealar va dalillarning umumiy tahlilidan shunday xulosa kelib chiqadiki, IShID xavorjlar terrorizmini faqat bitta diniy yoki fiqhiy guruh bilan cheklab ko‘rsatish to‘g‘ri emas. Chunki bu guruh hujumlarida turli mazhablarga mansub ulamolar, diniy shaxslar va oddiy musulmonlar ham nishonga olingan. Shuningdek, salafiy ulamolarning bay’ati, hukumat mas’ullarining shia ahli bilan munosabatlari va diniy muassasalarga tegishli huquqiy nizolar ham yagona nuqtayi nazardan baholanmasligi kerak. Har bir masalaning o‘z tarixi, mohiyati va alohida dalillari mavjud bo‘lib, u haqda faqat shu dalillar asosida adolatli xulosaga kelish mumkin.
Shunday ekan, IShID xavorjlar jinoyatlarini biror mazhabga nisbat berish yoki har qanday ixtilof va shikoyatni diniy zulm sifatida talqin qilish, tekshiruv va izlanishsiz xulosa chiqarish ilmiy hamda shar’iy insofga ziddir. To‘g‘ri yo‘l shuki, zulm isbotlangan joyda uni tan olish, asossiz ayblov mavjud bo‘lgan joyda esa haqiqatni aniq dalillar asosida namoyon etish kerak. Aynan shu tamoyil diniy ixtiloflarning siyosiy targ‘ibot vositasiga aylanishining oldini oladi va barcha tomonlarga nisbatan adolatga rioya etish uchun zamin yaratadi.














