Doktor Humom Sultoniy
Ayollar va bolalar huquqlari, nikoh va meros, to‘y marosimlari, vafot va ta’ziya marosimlari, haj va umra hamda ijtimoiy hayotning boshqa masalalariga oid huquqlarni ilmiy-tadqiqiy va shar’iy jihatdan o‘rganish hamda baholash
Kirish
Islom inson hayoti uchun mukammal va har tomonlama qamrovli nizomdir. Islom ko‘rsatmalari faqat insonning shaxsiy hayoti, ibodatlari va axloqi bilan cheklanmaydi, balki oila, jamiyat, iqtisodiyot, ta’lim-tarbiya, inson huquqlari, ijtimoiy mas’uliyat va davlat boshqaruvining barcha sohalarini ham qamrab oladi. Islom shariatining asosiy maqsadi din, jon, aql, nasl va mol-mulkni muhofaza qilish, ijtimoiy adolatni qaror toptirish, bandalarning haqlarini ado etish hamda zulm va adolatsizlikni bartaraf etishdan iboratdir.
Jamiyatni haqiqiy isloh qilish uning ijtimoiy ishlarini avvalgi urf-odatlar, qabila an’analari va shaxsiy istaklar asosida emas, balki adolat, ehson, shar’iy tamoyillar va inson huquqlari asosida tartibga solish orqali amalga oshadi. Ayniqsa, ayollar, bolalar, yetimlar, bevalar, ijtimoiy jihatdan zaif qatlamlar hamda iqtisodiy ehtiyojmand kishilarning huquqlarini himoya qilish har qanday islomiy jamiyatning asosiy mas’uliyatlaridan biri hisoblanadi.
Afg‘onistonning ijtimoiy tuzilmasi ham bu borada alohida e’tibor talab qiladi. Mamlakatning turli hududlarida avloddan-avlodga o‘tib kelgan va vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy zarurat, qadr-qimmat hamda qabilaviy obro‘-e’tiborning bir qismi sifatida qaraladigan ayrim urf-odatlar mavjud. Holbuki, ularning ba’zilari shariatning ochiq hukmlariga zid, inson huquqlariga xilof bo‘lib, oilalarni iqtisodiy muammolarga duchor qiladi. Majburiy nikoh, ayollarni merosdan mahrum qilish, mahr pullari va boshqa qo‘shimcha moliyaviy talablarni o‘zlashtirish, to‘y marosimlaridagi ortiqcha xarajatlar, marhumning oilasiga og‘ir mehmondorchilik xarajatlarini yuklash hamda haj va umraga borib qaytgandan keyin dabdabali marosimlar o‘tkazish ana shunday noto‘g‘ri urf-odatlarning yaqqol namunalaridir.
Amirulmo‘minin Shayxul-Qur’on val-hadis Mavlaviy Hibatulloh Oxundzoda (hafizahulloh) turli vaqtlarda chiqargan farmonlari orqali ushbu ijtimoiy masalalarning ayrimlari yuzasidan ko‘rsatmalar bergan. Bu farmonlarning ahamiyati shundaki, ular orqali davlat miqyosida xalqning kundalik hayoti, oilalar barqarorligi, moliyaviy huquqlar va ijtimoiy axloq bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan muammolarni isloh qilishga qaratilgan ko‘rsatmalar chiqarilgan.
Biroq ilmiy-tadqiqiy baholashda uchta masalani bir-biridan ajratib, alohida ko‘rib chiqish lozim:
Birinchidan: Farmonda qanday hukm chiqarilgan?
Ikkinchidan: Ushbu hukmning shar’iy asosi nima?
Uchinchidan: Ushbu hukmni amalga oshirish natijasida jamiyatda amalda qanday o‘zgarishlar yuzaga kelgan?
Mazkur maqolada yuqorida qayd etilgan farmonlarga oid mavzular tartibli ravishda jamlangan bo‘lib, ularning shar’iy dalillari, ijtimoiy ahamiyati, islohotiy maqsadlari va amaliy ijrosining zarurati ko‘rib chiqiladi.
Birinchi qism: Ayollar huquqlari va oilaviy hayotni himoya qilish
1.Ayollar huquqlari to‘g‘risidagi 83-jild,
1-qism farmoni
Rasmiy va asosiy farmon
Amirulmo‘minin Shayxul-Qur’on val-hadis Mavlaviy Hibatulloh Oxundzoda tomonidan ayollar huquqlari haqida chiqarilgan farmon Afg‘onistonda oilaviy va ijtimoiy islohotlar sohasida alohida ahamiyatga ega.
Farmon raqami: 83-jild, 1-qism, tartib raqami 1432.
Mazkur farmonda ayollarning oltita asosiy huquqi bayon qilingan.
Birinchi: Nikoh aqdida ayolning roziligi
Balog‘atga yetgan ayolni o‘z roziligisiz turmushga berish mumkin emas. Ota, aka-uka va oilaning boshqa vasiylari zimmasidagi mas’uliyat nikoh masalasida ayolning fikri va roziligiga ahamiyat berishdan iboratdir.
Rasululloh (s.a.v.) marhamat qilganlar:
«لَا تُنْكَحُ الْأَيِّمُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ، وَلَا تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ»
Tarjimasi: Beva ayol bilan maslahatlashilmaguncha, bokira qizdan esa izn olinmaguncha ularni nikohlab bo‘lmaydi.
(Sahih al-Buxoriy, Nikoh kitobi, 5136-hadis; Sahih Muslim, Nikoh kitobi, 1419-hadis).
Ushbu hukmdan maqsad nikohni shunchaki oilaviy yoki qabilaviy qaror sifatida emas, balki ayolning roziligi asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan shar’iy ahd sifatida e’tirof etishdir.
Ikkinchi: Oilaviy nizolarni hal qilish evaziga ayollarni berishni taqiqlash
Ushbu farmonda ayrim hududlarda qotillik, adovat, urush va oilaviy kelishmovchiliklar sababli yuzaga kelgan nizolarni hal qilish uchun qizlarni boshqa oilaga berish odatiga rasman barham berishga alohida urg‘u berilgan. Bunday amaliyot ayolning sha’ni, erkinligi va shar’iy huquqlariga ziddir. Bir kishining gunohi yoki oilaviy nizoning oqibatlarini begunoh ayolning zimmasiga yuklash mumkin emas.
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَىٰ
(An’om surasi, 164-oyat).
Tarjimasi: Hech bir gunohkor boshqa birovning gunohini ko‘tarmaydi.
Uchinchi: Beva ayolning turmush qurish huquqi
Eri vafot etganidan yoki ayol taloq qilinganidan keyin uni o‘z roziligisiz boshqa bir kishiga turmushga chiqishga majburlash mumkin emas. U shar’iy chegaralarga rioya qilgan holda o‘z kelajak hayoti haqida qaror qabul qilish huquqiga ega.
Alloh taolo Qur’oni karimda marhamat qiladi:
فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ
(Baqara surasi, 232-oyat).
Ushbu oyat o‘z mazmuniga ko‘ra taloq qilingan ayolning avvalgi eri bilan qayta nikohlanishi haqida bo‘lsa-da, undan ayolning turmush qurish huquqiga nisbatan nohaq to‘siqlar yaratish taqiqlanishi ham anglashiladi.
To‘rtinchi: Mahr ayolning shaxsiy mulkidir
Farmonda ayolning mahri uning shar’iy haqqi va shaxsiy mulki ekani ochiq bayon qilingan. Ota, aka-uka, amaki yoki boshqa qarindoshlarning hech biri uning roziligisiz ushbu mol-mulkni tasarruf etishi mumkin emas.
Alloh taolo marhamat qiladi:
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً
(Niso surasi, 4-oyat).
Tarjimasi: Ayollarga mahrlarini mamnuniyat bilan beringiz.
Ushbu hukm, ayniqsa, ayolning nomiga katta miqdorda mahr belgilansa-da, uning pulini oila a’zolari o‘z ixtiyorlariga olib, mustaqil ravishda tasarruf etadigan ijtimoiy xatti-harakatlarni isloh qilishda muhim ahamiyatga ega.
Beshinchi: Ayolning meros olish huquqi
Farmonda ayollarni merosdan mahrum qilmaslik ta’kidlangan. Qiz farzand, opa-singil, ona va beva ayolning har biri marhum bilan bo‘lgan shar’iy qarindoshlik aloqasiga hamda boshqa merosxo‘rlarning mavjudligiga qarab, merosdan belgilangan ulushga ega.
Alloh taolo marhamat qiladi:
لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ
(Niso surasi, 7-oyat).
Ushbu oyatda erkaklar bilan bir qatorda ayollarga ham merosdan ulush belgilangan. Shunday ekan, ayol turmushga chiqqach boshqa oilaga ketishi yoki uning ulushi aka-ukalari ixtiyorida qolishi kerakligi sababli uni merosdan mahrum qilish shar’an to‘g‘ri emas.
Oltinchi: Ko‘p xotinlilikda adolatga rioya qilish
Farmonda ko‘p xotinlilik holatida xotinlarning huquqlarini ado etish va ular o‘rtasida adolatga rioya qilish tavsiya etilgan.
Alloh taolo marhamat qiladi:
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَتاً
(Niso surasi, 3-oyat).
Ushbu hukmdan maqsad bir nechta xotin bilan nikohlanishga berilgan ruxsat hech bir xotinning huquqlarini poymol qilish yoki ularga nisbatan adolatsiz munosabatda bo‘lish vositasiga aylanib qolmasligini ta’minlashdir.
Ushbu farmonning ijobiy natijalari va ijtimoiy ta’siri
Mazkur farmon nikoh, sha’n, mol-mulkka egalik, meros va oilaviy hayot masalalarida ayollarning shar’iy huquqlarini himoya qilish yo‘lida muhim va ta’sirchan qadam hisoblanadi. Ushbu farmonning amalga oshirilishi orqali majburiy nikohlarning oldini olish, ayollarning meros huquqlari poymol etilishiga barham berish hamda nikoh masalalariga noo‘rin aralashuvlarning oldini olish uchun zamin yaratilgan.
Shuningdek, ushbu farmon oila asoslarini mustahkamlash, ayollarning shar’iy huquqlarini himoya qilish hamda jamiyatda adolat va insofni qaror toptirish borasida muhim ahamiyat kasb etadi.















