Muftiy Sulton Muhammad Sobit
Islomiy tuzum faqat idoralar, binolar va turli tuzilmalarni tashkil etish bilangina mustahkam bo‘lmaydi. Balki har qanday tuzumning saqlanib qolishi va barqarorligi uchun qonun, tartib-intizom, qonuniy rahbarlik, hukmlarning ijrosi hamda umumiy manfaatlarni himoya qilish zarurdir. Shu bois Islomiy tuzumda amirning shar’iy farmon va hukmlari shunchaki ma’muriy hujjatlar emas, balki umumiy tartibni ta’minlash va tizim ishlarini tartibga solishning muhim vositalaridan hisoblanadi.
Qur’oni karim Alloh taolo, Rasululloh (s.a.v.) va o‘zlaringizdan bo‘lgan ishboshilarga itoat qilish haqida shunday marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ
(Niso surasi, 59-oyat).
Tarjimasi:Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qiling, Payg‘ambarga va o‘zlaringizdan bo‘lgan ishboshilarga itoat qiling.
Ushbu oyatning asosiy mazmuni shundan iboratki, Islomiy jamiyat tartibsizlik va boshboshdoqlik o‘rniga qonuniy rahbarlik va tartibli boshqaruv asosida idora etilishi lozim.
Tuzumning qarorlari amalda jamiyat hayotiga tatbiq etish imkoniyatiga ega bo‘lgan taqdirdagina u haqiqiy boshqaruv tizimi hisoblanadi. Agar qaror markaziy darajada qabul qilinsa-yu, har bir idora, har bir mas’ul va har bir shaxs uni o‘z xohishiga ko‘ra amalga oshirsa, tuzumning yagona irodasi yo‘qoladi. Farmon va hukm ana shu bo‘shliqni to‘ldirish vositasidir. Chunki ular tuzumning umumiy siyosatini muayyan qarorga aylantiradi, mas’ullarga vazifalar belgilaydi, idoralarning mas’uliyatini aniqlashtiradi hamda xalq va davlat o‘rtasidagi qonuniy munosabatlar chegaralarini belgilab beradi. Shu bois tuzum rahbarining farmoni shunchaki ma’muriy hujjat sifatida emas, balki tartib, mas’uliyat va ijro nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqilishi lozim.
Farmonlarning siyosiy oqibatlari
Siyosiy barqarorlik tuzumda yakuniy qaror qabul qiluvchi vakolatli manba aniq bo‘lganida yuzaga keladi. Islom ham shu maqsadda tartib, jamoat va qonuniy rahbarlik tamoyillariga alohida e’tibor qaratgan. Rasululloh (s.a.v.)ning ko‘rsatmalarida ham jamoat, amirlik va tartibni saqlash tushunchalari yaqqol namoyon bo‘ladi.
Farmonlar va umumiy manfaatlarni himoya qilish
Islomiy siyosat xalq manfaatlarini himoya qilish tamoyili bilan chambarchas bog‘liqdir. Islom fiqhining siyosiy va ma’muriy masalalariga oid bahslarida dinni himoya qilish, xalq huquqlariga rioya etish, xavfsizlikni ta’minlash va jamiyat ishlarini tartibga solish imom hamda hukmdorning muhim mas’uliyatlaridan hisoblanadi.
Tuzum rahbari umumiy manfaatni ta’minlash maqsadida muboh bo‘lgan ma’muriy masalalardan birini tartibga solganida, uning hukmi tuzum tartibini ta’minlash uchun amalda majburiy kuchga ega bo‘lishi mumkin. Chunki har kim muboh ma’muriy ishlarda faqat o‘z xohishi va qarashiga ergashadigan bo‘lsa, davlatning tartibli faoliyat yuritishi imkonsiz bo‘lib qoladi.
Aynan shu o‘rinda quyidagi fiqhiy qoida o‘z ahamiyatini namoyon qiladi:
«تَصَرُّفُ الإِمَامِ عَلَى الرَّعِيَّةِ مَنُوطٌ بِالْمَصْلَحَةِ»
Ya’ni: Imom va hukmdorning raiyatga nisbatan tasarruflari hamda qarorlari ularning manfaatlariga bog‘liqdir.
Islomiy tuzum farmonlarini tahlil qilishda muhim jihatlardan biri shuki, farmonga shaxsiy imtiyoz sifatida qarash kerak emas. Umumiy ishlarni tartibga solish uchun hukm chiqarilganida, uning maqsadi shaxsiy hokimiyatni kengaytirish emas, balki tuzumning qonuniy va shar’iy maqsadlarini amalga oshirish bo‘lishi kerak. Aynan shu tamoyil Islomiy tuzum barqarorligi uchun o‘zaro bog‘liq ikki mas’uliyatni yuzaga keltiradi: hukmdor shariat, adolat va manfaatlar doirasida hukm chiqarishga mas’uldir; raiyat esa shar’iy va qonuniy ishlarda tuzum qarorlari bilan hamkorlik qilishga mas’uldir.
Farmonlar adolat, shariat va umumiy manfaatlar asosida chiqarilganida xalq ishonchini mustahkamlaydi. Ammo ular zulm, shaxsiy qasos olish yoki asossiz kamsitish vositasiga aylansa, tuzumning qonuniyligi va barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bois Islomiy tuzum farmonlarining kuchi faqat ularni chiqarish bilan cheklanmaydi, balki ularning shariat, adolat va manfaat tamoyillari bilan chuqur bog‘liqligida hamda hikmat va adolat asosida ijro etilishida namoyon bo‘ladi.
Hukmdorning farmon chiqarish vakolati
Islom shariati amaldagi qonuniy hukmdorga umumiy manfaatlarni ta’minlash va tuzum ishlarini tartibga solish maqsadida farmon hamda hukmlar chiqarish vakolatini bergan. Biroq bu vakolat mutlaq emas, balki shariat, adolat, manfaat va hukmdorning qonuniy vakolatlari doirasi bilan cheklangan. Aynan shu qonuniy vakolat asosida chiqarilgan farmonlar Islomiy tuzumda tartib, birlik va barqarorlikni ta’minlashning muhim vositalaridan hisoblanadi.
Amaldagi hukmdorning farmon va hukm chiqarish vakolati Islomiy siyosat va fiqhning muhim tamoyillaridan biridir. Shariat jamiyat ishlarini tartibga solishda faqat individual hukmlarni bayon qilish bilan cheklanmagan, balki umumiy ishlarni boshqarish uchun imom, amir va valiyul-amrning vakolatlarini ham belgilab bergan.
Hukmdor xalqning umumiy manfaatlari, xavfsizlik, tartib-intizom, boshqaruv va davlat ishlari bilan bog‘liq masalalarda shariat belgilagan chegaralar doirasida zaruriy va tartibga soluvchi hukmlar chiqarishi mumkin.
Faqihlar ushbu tamoyilni isbotlash uchun quyidagi mashhur qoidani bayon qilganlar:
«تَصَرُّفُ الإِمَامِ عَلَى الرَّعِيَّةِ مَنُوطٌ بِالْمَصْلَحَةِ»
Ya’ni: Imom va hukmdorning raiyat ishlariga oid tasarruflari hamda qarorlari ularning manfaatlariga bog‘liqdir.
Demak, hukmdorning farmoni faqat uning qonuniy vakolati doirasida bo‘lgan va shariatning qat’iy hukmlariga zid kelmagan taqdirdagina unga itoat qilish vojib bo‘ladi.
Farmon va hukmlar Islomiy tuzum barqarorligining asoslari!
Ushbu ustunlarni mahkam tuting!
Farmon va hukmlarni buzmang, chunki tuzumingiz buziladi; ularni qadrsizlantirmang, chunki tuzumingiz ham qadrsizlanadi; farmon va hukmlarni tahqirlamang, chunki tuzumingiz ham tahqirlanadi; ularni malomat qilmang, chunki tuzumingiz ham malomatga uchraydi; ularni zaiflashtirmang, chunki tuzum ustunlaringiz zaiflashadi; farmon va hukmlarning obro‘sini to‘kmang, chunki tuzumingizning ham obro‘si to‘kiladi; ularni tartibsizlikka solmang, chunki tuzumingizning tartibi ham buziladi; ularni masxara qilmang, chunki tuzumingizning salobatiga putur yetadi.
Farmon va hukmlarni buzmang, chunki tuzumning yemirilishi aynan shu yerdan boshlanadi.













