Aiyub Xalil
Har qanday tizim va harakat uchun, eng avvalo, itoat tamoyilining mavjud bo‘lishi zarur hisoblanadi. Musulmon kishi o‘zini shar’iy amirga itoat qilish doirasida ko‘rishi lozim, chunki bu masala ma’naviy va e’tiqodiy jihatlarga ham ega. Islom fiqhi nuqtayi nazaridan, ma’ruf va shar’iy ishlarda amirga itoat qilish vojibdir. Alloh taolo marhamat qiladi:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ
(Niso surasi, 59-oyat).
Tarjimasi:Ey iymon keltirganlar! Allohga itoat qiling, Payg‘ambarimiz (s.a.v.)ga itoat qiling va o‘zlaringizdan bo‘lgan ish egalari hamda rahbarlaringizga ham bo‘ysuning.
Yagona rahbariyatga itoat qilish jamiyat va shaxslar o‘rtasida o‘zaro ishonchni yuzaga keltiradi, qaror qabul qilish jarayonini tartibga soladi, mas’uliyatlarning taqsimlanishini aniqlashtiradi hamda ixtiloflarning kengayishiga to‘sqinlik qiladi. Shu asosda, biror tizim yoki kurashuvchi kuchning qudrati faqat moddiy imkoniyatlar va jismoniy salohiyat bilan cheklanmaydi, balki umumiy maqsadga erishish yo‘lida fikriy hamjihatlik, tashkiliy tartib-intizom va yagona pozitsiyaga ega bo‘lish (itoat)da ham namoyon bo‘ladi.
Islom Amirligining kurashidagi asosiy tamoyillardan biri va uning muhim muvaffaqiyat sirlaridan biri ham aynan shu tamoyilda mujassamdir. Yagona rahbariyat, muntazam itoat, qiyinchiliklar qarshisida matonat ko‘rsatish hamda umumiy maqsad yo‘lida shaxsiy istaklarni jilovlash har qanday tizim va tartibli harakatning barqarorligi, hamjihatligi va davomiyligi uchun asos bo‘ladigan tamoyillardir. Chunki itoatga ega bo‘lmagan tashkilotlar ixtiloflar qarshisida zaif bo‘lib qoladi, birlikning yo‘qligi esa kurash kuchi va uning yo‘nalishini yo‘qotadi.
Itoat tashkilotning ruhi, yagona rahbariyat hamjihatlikning markazi, barqarorlik esa muvaffaqiyat davomiyligining muhim omillaridandir. Ushbu tamoyillarga sodiq bo‘lgan harakat ixtilof va muammolar qarshisida o‘z birligini saqlab qolish qobiliyatiga ega bo‘ladi. Shu sababli, Amirlikning barcha tuzilmalari, asosan, bir amirning rahbarligi va qo‘mondonligiga ergashadi. Islomiy rahbariyatga shar’iy doirada itoat qilish diniy va ijtimoiy tartibni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega, biroq itoatning chegaralari va doirasi shariatga bog‘liqdir.
Islomiy tuzumda oliy rahbariyat tomonidan chiqariladigan farmonlar, hukmlar va ko‘rsatmalar faqat ma’muriy hamda tashkiliy ahamiyatga ega emas, balki ijtimoiy tartibni ta’minlash, shariatni tatbiq etish, adolatni qaror toptirish va umumiy manfaatlarni himoya qilishning muhim vositalari ham hisoblanadi. Islom fiqhi nuqtayi nazaridan, Islom Amirligi rahbarining ijroiy va ma’muriy farmon hamda qarorlari Qur’oni Karim asoslari, Nabaviy sunnat, shar’iy tamoyillar va xalqning umumiy manfaatlariga rioya qilishga asoslangan bo‘lishi lozim.
Oliy martabali Amirulmo‘minin Shayxulislom (Alloh u zotni asrasin) tomonidan chiqarilgan farmonlar, tavsiyalar va hukmlar ham aynan shu harbiy hamda ma’muriy tuzilma doirasida jamiyatni isloh qilish, davlat ishlarini tartibga solish, shar’iy qadriyatlarni mustahkamlash va ayrim ijtimoiy muammolarning oldini olish maqsadida chiqarilgan. Ushbu farmonlar orasidan shar’iy asoslari va ijobiy oqibatlari Islom shariatining aniq tamoyillari bilan bog‘liq bo‘lgan hamda to‘g‘ri tatbiq etilgan taqdirda jamiyatni isloh qilish va xalq huquqlarini himoya etishda muhim rol o‘ynashi mumkin bo‘lgan bir necha muhim farmon quyidagilardan iborat:
Ayollarning shar’iy huquqlari to‘g‘risidagi farmon
1400 hijriy-shamsiy yilning 12-qavs sanasida ayollarning huquqlari to‘g‘risida maxsus farmon chiqarildi. Ushbu farmonda nikoh aqdida ayolning roziligi, meros olish huquqi, beva ayolning qayta turmush qurish ixtiyori, mahr olish huquqi hamda ayollarga nisbatan zo‘ravonlik va majburlash holatlarining oldini olish kabi masalalar o‘rin olgan.
Ushbu farmonning shar’iy ahamiyati shundaki, Islom ayolni boshqalarning mulki yoki savdo-sotiq vositasi deb bilmaydi, balki uni mustaqil shar’iy huquqlarga ega shaxs sifatida e’tirof etadi. Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ
(Niso surasi, 32-oyat).
Tarjimasi: «Erkaklar uchun o‘z kasb qilgan narsalaridan nasiba bor, ayollar uchun ham o‘z kasb qilgan narsalaridan nasiba bor».
Natijasi: Ushbu farmon majburiy nikohlarning oldini olish, ayollarning meros huquqlarini himoya qilish va oilaviy kelishmovchiliklarni kamaytirish uchun muhim shar’iy va huquqiy asos yaratadi.
Yerlarni tortib olishning oldini olish va tortib olingan mulklarni qaytarish bilan bog‘liq farmonlar
Davlat va xususiy yerlarning tortib olinishiga yo‘l qo‘ymaslik hamda noqonuniy ravishda egallab olingan yerlarni qaytarish bo‘yicha huquqiy choralar va farmonlar ijtimoiy adolatning muhim masalalaridan hisoblanadi. Islom shariatida boshqalarning mol-mulkini nohaq egallash haromdir. Rasululloh (s.a.v.)dan quyidagi hadis rivoyat qilingan:
عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا: أَنَّ رَسُولَ اللهِ ﷺ قَالَ: مَنِ اقْتَطَعَ شِبْرًا مِنَ الْأَرْضِ ظُلْمًا طَوَّقَهُ اللهُ إِيَّاهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ سَبْعِ أَرَضِينَ. مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.
Sa’id ibn Zayd (r.a.)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh (s.a.v.) shunday marhamat qilganlar: «Kim bir qarich yerni zulm va nohaqlik bilan tortib olsa, Alloh taolo qiyomat kuni o‘sha tortib olingan yerni yetti qavat yerdan uning bo‘yniga halqa qilib o‘raydi». Ushbu hadisda odamlarning yerlarini tortib olish va ularning mulkiy huquqlarini poymol qilish borasida, hatto tortib olingan yer bir qarich miqdorida bo‘lsa ham, Alloh taoloning qattiq azobi haqida ogohlantirish bayon qilingan.
Natijasi: Fathdan buyon to‘rt million jeribdan ortiq yer qaytarib olingan. Yerlarni noqonuniy egallab oluvchi va zo‘ravon kimsalarning tajovuzlariga to‘sqinlik qilish, mazlumlarning huquqlarini tiklash, davlat mulklarini himoya qilish hamda odamlar o‘rtasidagi huquqiy nizolarni kamaytirish ushbu chora-tadbirlarning eng muhim natijalaridan hisoblanadi.
Mahbuslarga yaxshi munosabatda bo‘lish va qonuniy hibsga olish tamoyillariga oid hukmlar
Mahbuslarga insoniy va shar’iy munosabatda bo‘lish, gumon qilinayotgan shaxslarni hibsga olish vakolatlari hamda sud hukmisiz shaxslarni jazolashning oldini olishga doir ko‘rsatmalar odil sudlov tizimining muhim masalalaridan hisoblanadi.
Islom insoniy qadr-qimmat va adolat tamoyiliga alohida ahamiyat beradi. Alloh taolo marhamat qiladi:
إِنَّ اللهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ
Tarjimasi:Albatta, Alloh adolat va ezgulik qilishga buyuradi.
Natijasi: Ushbu ko‘rsatmalar o‘zboshimchalik bilan jazolashning oldini olish, sud-huquqiy vakolatlarni tartibga solish, mahbuslarning huquqlariga rioya qilish va adliya idoralarining mas’uliyatlarini aniqlashtirish uchun muhim asos yaratadi.
Giyohvand moddalar va ko‘knori yetishtirishning oldini olish to‘g‘risidagi hukm
Islom Amirligining ko‘knori yetishtirish, giyohvand moddalar ishlab chiqarish va ularning noqonuniy savdosiga qarshi amalga oshirayotgan chora-tadbirlari jamiyat salomatligini himoya qilish, yosh avlod xavfsizligini ta’minlash va giyohvand moddalarning salbiy oqibatlarini kamaytirish nuqtayi nazaridan e’tiborga molikdir. Ushbu chora-tadbirlarning shar’iy asosi inson hayoti va jonini muhofaza qilish tamoyilidir. Chunki inson hayoti, aqli va salomatligini himoya qilish Islom shariatining muhim maqsadlaridan hisoblanadi.
Natijasi: Ushbu chora-tadbirlar giyohvand moddalar ishlab chiqarish va iste’molini kamaytirish, yoshlarni himoya qilish hamda sog‘lom jamiyatni shakllantirish uchun ijobiy imkoniyat yaratadi. Albatta, bu maqsadning barqaror amalga oshishi muqobil ekinlarni yetishtirish imkoniyatini yaratish, aholiga iqtisodiy yordam ko‘rsatish va giyohvandlikka mubtalo bo‘lgan shaxslarni davolashni ham talab qiladi. Bu boradagi ishlar amaliyotda ham yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. Giyohvandlikka mubtalo bo‘lgan shaxslarga kasbiy va texnik ta’lim berilmoqda, shuningdek, minglab giyohvandlikka chalingan insonlar davolanishga jalb etilgan.
Amri ma’ruf va nahiy munkar qonunining farmoni
Amri ma’ruf va nahiy munkar qonuni 2024-yil 10-iyulda tasdiqlangan va shu yilning 31-iyulida rasmiy gazetada e’lon qilingan. Ushbu qonunning e’lon qilingan maqsadi Islomiy qadriyatlarni mustahkamlash, ijtimoiy yomonliklarning oldini olish va axloqiy islohotlarni kengaytirishdan iboratdir.
Ushbu qonunning shar’iy asosi Qur’oni Karimdagi quyidagi ko‘rsatmadir. Alloh taolo marhamat qiladi:
وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ
Tarjimasi: «Sizlardan yaxshilikka da’vat qiladigan, ma’rufga buyuradigan va munkardan qaytaradigan bir jamoat bo‘lsin».
Natijasi: Ushbu qonun diniy qadriyatlarni kengaytirish, axloqiy mas’uliyatni mustahkamlash va ijtimoiy yomonliklarning oldini olish uchun rasmiy asos yaratadi. Biroq ushbu tamoyilni to‘g‘ri tatbiq etish uchun ilm, hikmat, adolat, bosqichma-bosqichlik, xalqning izzat va qadr-qimmatini saqlash hamda o‘zboshimchalik bilan ish tutishdan tiyilish zarur hisoblanadi.

















