Baloch qavmining tarixiy ildizlari va qurolli qarshilik! 2_qism

Ismatulloh Sarvon

Pokiston tashkil topgan paytda Kalat xonligi nomi bilan ma’lum bo‘lgan Balochiston mustaqil boshqaruv, sud tizimi va “Dorul-avom” nomli qonuniy parlamentga ega edi hamda inglizlar bilan shartnomasi bor edi. Inglizlar ham yozma ravishda Hindiston bo‘linganidan keyin Kalatning kelajagi haqida alohida qaror qabul qilinishini tan olgan edilar.

Ammo Hind yarimorolida musulmonlar va hindular o‘rtasidagi demografik muvozanatni saqlash maqsadida hudud ikki davlatga bo‘linganida  garchi viloyatlarga to‘liq vakolat berilmagan bo‘lsa-da  huquqiy jihatdan Pokiston rahbarlari Kalat davlatini ham Pokistonga qo‘shishga haqli emas edilar. Chunki Kalat na Hindistonning bir qismi, na ingliz mustamlakasi edi. Bu reja faqat Britaniya Hindistoniga qarashli va ingliz mustamlakalari hisoblangan hududlargagina tatbiq etilishi mumkin edi.

Kalat davlati 1947-yil 11-avgust kuni inglizlarning hech qanday ta’siri va hukmronligisiz to‘liq va har tomonlama mustaqilligini e’lon qildi hamda o‘zini ichki va tashqi ishlarda rasmiy, qonuniy va mustaqil davlat deb bildirdi.

Pokiston Kalat mustaqilligidan uch kun o‘tib tashkil topdi. Pokiston rahbari Muhammad Ali Jinnah ilgari Kalat davlatining huquqiy vakili bo‘lgan va xonlikning huquqiy maqomini yaxshi bilgan edi. U na Kalat mustaqilligini rasman tan oldi va na uni rad etdi; balki Kalat xoni Mir Ahmad Yar Khan ga qo‘shilish taklifini berdi  ya’ni Kalat viloyat erkinligini saqlagan holda Pokistonga qo‘shilishi kerak edi.

Kalat davlatining parlament maqomiga ega bo‘lgan Dorul-avomi quyidagi sabablarga ko‘ra Pokistonga qo‘shilish taklifini rad etdi:

1. Kalat Britaniya Hindistonining bir qismi emas edi va inglizlar bilan mustaqil shartnomaga ega edi.

2. U qadimiy davlat bo‘lib, Pokistondan oldin mustaqilligini e’lon qilgan edi.

3. Pokistonni to‘liq mustaqil davlat emas, balki ingliz manfaatlarining vorisi va himoyachisi deb bilgan.

4. Dorul-avom Baloch qabilalarining haqiqiy vakili edi va Pokistonga qo‘shilishni milliy o‘zlik, sha’n, iqtisod, resurslar, siyosiy mustaqillik, mol-mulk va Baloch madaniyatiga tahdid deb hisoblagan.

Dorul-avom yuqoridagi sabablarga ko‘ra qo‘shilish taklifini rad etgach, Pokiston fitna va harbiy kuchdan foydalangan holda avvalo ba’zi hududlarni Kalat davlatidan ajratib, Pokistonga qo‘shdi. So‘ng 1948-yil mart oyida o‘z harbiy kuchlarini Kalatga kiritdi, Mir Ahmad Yar Xonni siyosiy va harbiy bosim ostiga oldi va u Balochlar qatliomi hamda og‘ir talafotlardan qo‘rqib qo‘shilish hujjatini imzoladi. Shu tariqa Kalatning harbiy va siyosiy qudrati tugatildi va Kalat Pokiston tarkibiga kiritildi  bu esa siyosiy, huquqiy va mantiqiy jihatdan asosga ega emas edi.

Birinchi qarshilik: 1948-yil

1948-yilda majburiy qo‘shilish amalga oshirilgach, Kalat qirollik oilasidan biri  Abdulkarimxon Baloch (xonning ukasi)  bu qo‘shilishni rad etdi va bir necha yuz kishi bilan tog‘larga chiqib, Balochiston ozodligi uchun Pokistonga qarshi qurolli kurash boshladi. U harbiy karvonlar, postlar va armiya kuchlariga qarshi partizan hujumlar uyushtirdi.

Biroq Ahmad Yar Xon tomonidan rasmiy qo‘llab-quvvatlov bo‘lmagani va Baloch qabila xonlari o‘rtasida birlik yo‘qligi (ba’zilar betaraf, ba’zilar sukut saqlagan) sababli uning qo‘zg‘oloni keng ko‘lamli yordam topmadi. Qurol va o‘q-dorilar yetishmovchiligi mavjud edi, Baloch xalqining katta qismi esa o‘z kelajagi haqida yetarli siyosiy ongga ega emas edi. Oxir-oqibat Abdulkarimxon taslim bo‘ldi, qamoqqa yuborildi va keyinchalik Pokistonga qarshi yana maydonga chiqmagan.

Garchi Abdulkarimxon qo‘zg‘oloni amalda yakunlangan bo‘lsa-da, u Balochiston ozodligi uchun Pokistonga qarshi qurolli qarshilik asosini qo‘ydi. Bu qarshilik Baloch xalqi orasida avloddan-avlodga o‘tib, muqaddas va barqaror meros sifatida saqlanib qoldi.