Salomat Ali Xon
Kecha Balujistonning bir qator shaharlarida, jumladan uning markazi Kvetta shahrida baluj separatistlari tomonidan kutilmagan va keskin vaziyat yuzaga keldi. Tong otishi bilan baluj separatistlari umumiy yoʻllar, davlat muassasalari va muhim strategik nuqtalarni egallab oldilar. Davlat infratuzilmasiga katta talafot yetkazildi. Mahalliy aholi aytishicha, amalda butun hudud baluj separatistlari nazoratiga oʻtgan.
Baluj separatistlari yetakchilaridan biri Bashir Zeb mototsiklda, bir guruh qurollangan shaxslar hamrohligida video murojaat bilan chiqib, butun baluj xalqini koʻchalarga chiqishga va bu harbiy rejimdan oʻz ozodligini qoʻlga kiritishga chaqirdi. Ushbu inqirozli vaziyatdan foydalangan holda ayrim boshqa shaxslar ham jamoat mulkiga hujum qildilar. Hozirgi paytgacha bo‘lgan xabarlarga koʻra, uch yoki to‘rt bank to‘liq talon-toroj qilingan.
Tahlilchilarning ta’kidlashicha, bu so‘nggi yillarda baluj separatistlarining ilk bor Kvetta kabi yirik shaharga ochiq va oshkora tarzda kirib kelishi bo‘lib, ular xohlagan har qanday harakatni erkin amalga oshirmoqdalar. Hatto hukumat vakillarigina emas, balki ayrim oddiy fuqarolar ham ularni qoralash o‘rniga ular bilan suratga tushib, bu holatni quvonch bilan ijtimoiy tarmoqlarda tarqatmoqdalar.
Ilgari baluj separatistlari asosan parokanda hujumlar uyushtirib, faoliyatlarini ko‘proq shahar markazlaridan uzoq hududlarda olib borar edilar. Ammo bu safar ular juda keng ko‘lamli va tajovuzkor hujumlar uyushtirib, o‘z harakatlarini yangi bosqichga olib chiqdi. Ushbu keng ko‘lamli hujumlarga javoban Pokiston rasmiylari odatdagidek “terrorchilar” hujum qilgani va begunoh aholi hayoti xavf ostida qolganini da’vo qilmoqdalar. Biroq vaziyatni chuqur tahlil qilayotgan mutaxassislar bu voqealarni Pokistonning zolim siyosatiga qarshi tabiiy javob, deb hisoblaydilar.
Joriy yilda baluj siyosatining yetuk namoyandalaridan biri Sardor Axtarjon Mengal bayonot berib, baluj yoshlari endi yetakchilarning gapini tinglamasligini va ular bilan birga harakat qilish zarurligini ta’kidlagan edi. Islomoboddagi “Sanobar” instituti ijrochi rahbari va siyosiy tahlilchi Qamar Cheema “Amerika Ovozi”ga bergan intervyusida baluj yetakchilari bilan xalq, xususan yoshlar va ayollarning hamjihatligi hayratlanarli holat ekanini, buning ildizi Pokiston hukumatining zulmi va balujlar huquqlarining poymol qilinishida ekanini aytgan.
Baluj separatizmi tarixini o‘rgangan tarixchilar balujlar bilan Pokiston davlati o‘rtasidagi ziddiyat Pokiston tashkil topgan paytdan boshlanganini ta’kidlaydilar. Pokiston tuzilishi bilan bir vaqtda Kalot xoni ushbu davlatga qo‘shilishga qarshi chiqib, agar kuch ishlatilsa, qurolli qo‘zg‘olon ko‘tarilishini e’lon qilgan. Kalot xoni hukmronligi Kvetta hududidan Gvadar portigacha cho‘zilgan bo‘lib, bu yerda boshqaruv islomiy shariat asosida olib borilgan.
Mintaqada sud ishlari Darululumi Deoband shogirdlaridan biri, zamonasining buyuk olimi Shayx Shamsulhaq Afg‘oniy tomonidan yuritilgan. Ammo Pokiston rasmiylari bu haqiqatlarni inkor etib, kuch ishlatish yo‘lini tanladilar: bombardimonlar va turli zulmlar orqali baluj hududlarini nazoratga oldilar va Kalot xoni e’lon qilgan qo‘zg‘olonni nisbatan bostirdilar.
Ayubxon davridagi harbiy to‘ntarishdan so‘ng Kalot xonining qarindoshlari unga qarshi qurolli qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Bu qo‘zg‘olonga Navrozxon yetakchilik qildi. Bir necha yil davom etgan qarshilikdan so‘ng Ayubxon Navrozxonga taslim bo‘lsa afv etilishini va’da qildi, hatto ayrim oqsoqollar kafolat sifatida ko‘rsatildi. Natijada Navrozxon tog‘lardan tushib taslim bo‘ldi, ammo Pokiston rasmiylari odatdagidek va’daga xiyonat qilib, uni va uning o‘g‘lini qatl etdilar.
Navrozxonning adolatsiz o‘ldirilishidan so‘ng baluj separatizmi vaqtincha susaygandek bo‘ldi, ammo Zulfikor Ali Buto davrida Balujiston yana qo‘zg‘olonga ko‘tarildi. Buto baluj siyosatchilari boshchiligidagi mahalliy hukumatni tarqatib yubordi va Sardor Atoulloh Mengal boshchiligidagi yetakchilarni qamoqqa oldi. Bundan tashqari, Mari va Javalan hududlari shafqatsiz bombardimon qilindi, ko‘plab begunoh erkaklar, ayollar va bolalar halok bo‘ldi.
Bu zulmlar balujlar orasida Pokiston davlatiga nisbatan chuqur nafrat uyg‘otdi. Taxminan ellik yil o‘tgan bo‘lsa-da, bugungi kunda ham vayronalar va begunoh fuqarolarning qatl izlari saqlanib qolgan. Bu holat baluj qarshiligini yana jonlantirdi va Babu Sher Muhammad Mari hamda Mir Hazarxon boshchiligida yangi bosqich boshlandi.
Sovetlarning Afg‘onistonga bostirib kirishi va Buto hukumatining qulashidan so‘ng, general Ziyo ul-Haq hokimiyatga kelib, Sovetlarning balujlarni qurollantirishidan xavotirlanib, “o‘tmishni unutish” siyosatini e’lon qildi. Balujlar vaqtincha tinchlandi, ammo bu jarayon Pervez Musharraf davrida yetakchi baluj arbobi Akbar Bugtining shafqatsizlarcha o‘ldirilishi bilan yana buzildi.
Musharraf bu qotillikni yutuq sifatida ko‘rsatib, baluj xalqini ochiqdan-ochiq tahqirladi. Natijada balujlar yana qurolli harakatlarga o‘tdilar va bugunga kelib hatto markaziy hududlarni ham egallash darajasiga yetdilar.
Mutaxassislar fikricha, bu mojarolarning asosiy sababi balujlarning asosiy huquqlari poymol qilinishi. Balujistondan qazib olinayotgan gaz, oltin va boshqa boyliklar Pokiston iqtisodiyotini ta’minlaydi, ammo balujlar o‘zlari qashshoqlikda yashamoqdalar.
So‘nggi yigirma yil ichida minglab balujlar sudsiz yo‘qolgan, ularning taqdiri hanuz noma’lum. Tinch yo‘l bilan haqiqatni talab qilgan faollar ham jazolangan. Pokiston hukumati bu haqiqatlarni tan olishdan bosh tortib kelmoqda.
Xulosa qilib aytganda, yetmish yillik zulm va adolatsizlik baluj xalqini bugungi qo‘zg‘olonlarga olib keldi. Tarix shuni ko‘rsatadiki, haqiqat ovozini kuch bilan o‘chirish mumkin emas u qancha bostirilsa, shuncha balandroq yangraydi.
