Sorush Niksir
ISHIDning kelajagi; bu guruh haqiqatan ham yo‘q qilindimi?
ISHIDning Iroq va Suriyadagi jismoniy hukmronligi qulashi bilan, bu ekstremistik guruhning xalifalik orzusi ham tugadi; ya’ni uning tashqi tuzilishi va iqtisodiy manbalari parchalanib ketdi. Endilikda ISHID nomli guruh ochiqchasiga ma’lum bir hududda qirg‘in, talon-toroj va terrorni davom ettira olmaydi; chunki uning yolg‘on niqobi yuzidan tushdi va haqiqiy mohiyati hamma uchun oshkor bo‘ldi.
Ammo shundan so‘ng, bu guruhning yashirin va yer osti hayoti boshlandi. Bugun ISHID endi o‘zini davlat deb e’lon qiluvchi emas, balki dunyo bo‘ylab tarqalgan uyqudagi hujayralardan iborat tarmoq shaklida mavjuddir. Garchi guruhning oxirgi tayanchlari 2019-yilda Suriyaning Bag‘uz hududida qulasa-da, ularning zo‘ravon va qattiqboz e’tiqodi hali ham yashirinlikda va zulmat ichida o‘sishda davom etmoqda. Aynan shu omil ularga qarshi kurash jarayonini ancha murakkablashtirdi; chunki endi markazlashgan nishon yo‘q.
Aytish joizki, xavorijiy ruhdagi daishchilar mafkurasidan qolgan narsa ularning harbiy qoldiqlaridan ko‘ra ancha xavfliroqdir. Bu guruh internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘z xabarini butun dunyodagi norozi yoshlarga yetkazishga muvaffaq bo‘ldi. Bir paytlar dunyo bo‘ylab mashhur bo‘lgan ISHIDning targ‘ibot videolari hozir kichikroq platformalarda va shifrlangan xabarlar orqali tarqatilmoqda.
Tahlilchilarning fikricha, ISHID o‘z strategiyasini “hududiy hukmronlik”dan “virtual ekstremizm” sari o‘zgartirgan. Ular endi shaharlarni bosib olishga muhtoj emas, balki G‘arbdagi yolg‘iz va moyil shaxslarga ilhom berib, amaliyotlarni yo‘lga qo‘yishga urinmoqdalar. Aynan shu uslub ularga qarshi kurashni murakkab va ko‘p qatlamli muammoga aylantirmoqda.
Asosiy xavotirlardan biri esa Suriya va Iroqdagi qochqinlar lagerlaridir; minglab ISHIDga aloqador ayollar va bolalar u yerda saqlanmoqda. Masalan, Suriyadagi al-Havl lageri ekstremistik mafkura yoyilish markaziga aylangan. Shunday muhitda voyaga yetayotgan bolalar ertaga yangi avlod xavorijiy ekstremistlariga aylanishi mumkin va bu ko‘plab davlatlar xavfsizligi uchun jiddiy tahdid tug‘diradi.
Ko‘plab G‘arb davlatlari ISHIDga qo‘shilgan o‘z fuqarolarini qabul qilishdan bosh tortmoqda; bu beparvolik esa kelajakda yangi xavfsizlik inqirozlariga sabab bo‘lishi mumkin. Yaqin Sharqda ISHID paydo bo‘lishiga zamin yaratgan shart-sharoitlar hanuz mavjud: qashshoqlik, kamsitilish, ojiz hukumatlar va ijtimoiy adolatning yo‘qligi. Bu omillar mavjud ekan, shunga o‘xshash guruhlarning paydo bo‘lish yo‘li ochiq qolaveradi. ISHID tajribasi ko‘rsatdiki, faqat zo‘ravonlik va bostirish bilan ekstremizmni ildizidan yo‘q qilish mumkin emas. Uni kengayishdan to‘xtatish uchun uning fikriy va ijtimoiy ildizlariga e’tibor qaratish zarur.
ISHIDning kelajagi ikki ssenariyda tasavvur qilinishi mumkin: yoki vaqt-vaqti bilan to‘satdan hujumlar uyushtiradigan ikkinchi darajali guruh sifatida, yoki qulay sharoitda yana bosh ko‘taradigan harakat sifatida. Aniq bo‘lgan narsa shuki, ISHID hali ham mafkura sifatida tirik. ISHID bu “zamonaviy og‘ish” bo‘lib, zamonimizdagi inqirozlardan oziqlanmoqda. Bu guruhni butunlay mag‘lub etish uchun ko‘p qirrali strategiya zarur; bir tomondan ekstremizmga qarshi kurash olib borilishi, ikkinchi tomondan esa uni paydo qilgan ijtimoiy kasalliklarni davolash lozim.
