Ahmad Aziz
Firqa va ichki bo‘linishlar
Xavorijlarning tarixi bu harakatning ichki o‘zgarishlari va murakkab evolyutsiyasining tasviridir. U asta-sekin ko‘plab tarmoqlarga bo‘linib ketdi. Bu bo‘linishlar faqatgina fikriy tafovutlarni emas, balki o‘sha davrdagi islom jamiyatining ijtimoiy va siyosiy tangliklarini ham aks ettiradi. Xavorijlarning eng muhim tarmoqlaridan Azoriqa, Najdota, Sufriyya va Ibodiyya firqalarini tilga olish mumkin. Har biri Xavorij tamoyillarini o‘ziga xos tarzda talqin qilgan.
Azoriqa firqasi Nofi’ ibn Azraq rahbarligida Xavorijlarning eng mutaassib va keskin guruhi edi. Ular takfir (kimnidir dindan chiqarganlik) masalasida nihoyatda ekstremistik qarashlarga ega bo‘lishgan. Faqat muxoliflarini emas, balki ularning fikriga qo‘shilmagan barcha musulmonlarni ham kofir deb bilishgan. Bu guruh hatto muxoliflarning ayollari va bolalarini o‘ldirishni ham joiz deb hisoblagan va bu ishni Alloh yo‘lida amalga oshiriladi, deb e’tiqod qilgan.
Azoriqalarning asosiy markazi Ahvoz viloyati bo‘lgan va ular shu yerdan atrofdagi hududlarga hujum uyushtirganlar. Ular oxirat masalasida ham nihoyatda qattiq pozitsiyada bo‘lib, boshqa islomiy firqalarga mansub musulmonlarning barchasi do‘zaxda abadiy qoladi, deb ishonishgan.
Najdota firqasi esa Najda ibn Omir rahbarligida nisbatan mo tadil yo‘l tutgan. Ular Azoriqalarning ba’zi ekstremistik harakatlarini rad etishgan, ayollar va bolalarni o‘ldirishni nomaqbul deb bilishgan. Oxirat haqidagi qarashlari ham yumshoqroq bo‘lgan ularning e’tiqodicha, katta gunoh qilgan musulmonlar Alloh taolo tomonidan kechirilishlari mumkin. Bu guruh Yamoma mintaqasida yashagan va bir muddat nisbatan barqaror mahalliy hokimiyat tuza olgan.
Sufriyya Xavorijlarning muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, ularning pozitsiyasi Azoriqa va Najdota o‘rtasida edi. Ular bolalarni o‘ldirishni harom deb bilishgan, ammo ba’zi holatlarda ayollarni o‘ldirishni joiz deb ko‘rishgan. Sufriyyaning ta’siri Islom dunyosining sharqiy hududlarida Siston va Kirmonda keng tarqalgan edi. Ular uzoq vaqt davomida siyosiy va harbiy kuch sifatida faol bo‘lishgan va ayrim hududlarda nisbatan barqaror mahalliy boshqaruvni yo‘lga qo‘yishgan.
Ibodiyya firqasi esa Abdulloh ibn Ibod rahbarligida Xavorijlarning eng mo‘tadil tarmog‘i bo‘lgan va u bugungi kungacha mavjud. Ular boshqa musulmonlarni takfir qilmaganlar, faqat zolim hukmdorlarga nisbatan siyosiy muxolifat olib borganlar. Bugungi kunda Ibodiylar Ummon, Shimoliy Afrika va Zanjibarda istiqomat qiladi va ular o‘rtamiyona musulmonlar sifatida tanilgan. Bu firqa o‘z asosiy tamoyillarini saqlab qolgan holda zamon o‘zgarishlariga moslasha olgan.
Bu ichki bo‘linishlar shuni ko‘rsatadiki, qanday qilib yagona oqim vaqt o‘tishi bilan turli tarmoqlarga ajralib ketadi va har biri o‘z tamoyillarini o‘ziga xos tarzda sharhlaydi. Ushbu firqalarni o‘rganish Xavorijlarning fikriy rivojlanishini yaxshiroq tushunishga yordam beradi. Bu esa bir ideologiyaning vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarib, turli qiyofalarda namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Shuningdek, bu holat shuni ham isbotlaydiki, hatto tashqi tomondan bir butun ko‘ringan harakat ichida ham fikr va talqinlarning xilma-xilligi mavjud bo‘ladi.
