Ahmad Aziz
Sunniy va shia ulamolarining Xavorij hodisasiga munosabati
Islom tarixida Xavorij hodisasining paydo bo‘lishi islomiy maktablar orasida turli xil munosabatlarni yuzaga keltirdi. Sunniy va shia olimlari o‘zlarining fikriy va tarixiy asoslariga tayanib, bu oqimga nisbatan o‘ziga xos pozitsiyalarni egalladilar bu holat hozirgacha ham davom etmoqda. Bu munosabatlar nafaqat mazkur maktablarning diniy qarashlarini aks ettiradi, balki butun islom olamidagi fikriy va siyosiy o‘zgarishlarga ham chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
Sunniylik, Imom Abu Hanifa va Imom Molik ibn Anas kabi buyuk faqihlarning rahbarligi ostida shakllangan maktab bo‘lib, Xavorijlarga qarshi muvozanatli, ammo qat’iy pozitsiyani egalladi. E’tiqodiy nuqtai nazardan, ular musulmonlarni kofir deb chiqarish nazariyasini qat’iyan rad etdilar va katta gunoh sodir etish kishini islom doirasidan chiqarmaydi, degan e’tiqodda edilar. Ular Qur’oni karim va Payg‘ambar alayhissalom sunnatlariga tayangan holda, Allohning keng rahmati va gunohkorlarning kechirilish imkoniyatini ta’kidlashgan.
Siyosiy nuqtai nazardan esa, sunniylar musulmon hokimga hatto zolim bo‘lsa ham qarshi chiqishni joiz deb bilmadilar, chunki ularning e’tiqodicha, ummat birligini saqlash har qanday shaxsiy yoki guruhiy qo‘zg‘olondan muhimroqdir.
Boshqa tomondan, shialik maktabi esa Xavorijlarga ochiq qarama-qarshi turgan holda, chuqur va tahliliy yondashuvni tanladi. Shia olimlari Imom Alining (a.s.) hakamlikni qabul qilish qarorini dono va manfaatga asoslangan qaror deb bildilar bu qaror islom ummati ichida qon to‘kilishining oldini olish uchun og‘ir sharoitda qabul qilingan edi. Ular o‘zlarining kalomiy va e’tiqodiy asarlarida Xavorijlarning fikrlarini tizimli tarzda tahlil qilib, ularning diniy va aqliy og‘ishlarini ochib berganlar.
Ikkala maktab ham bir fikrda birlashadi: takfir (boshqa musulmonni kofir deb chiqarish) g‘oyasini rad etish va diniy bag‘rikenglik hamda mo‘tadillikka urg‘u berish. Ular islomiy manbalarga tayanib, insonning iymon yoki kufr holatini faqat Olloh taolo biladi, hech kim boshqani fikr farqi yoki gunohi uchun islom doirasidan chiqarishga haqli emas, deb ta’kidlaganlar. Shuningdek, har ikkala maktab takfirning siyosiy va ijtimoiy oqibatlari haqida ogohlantirgan uni ummat ichidagi tafriqa, ichki adovat va mazhablararo to‘qnashuvlarning asosiy sabablaridan biri deb bilganlar.
Bu fikriy pozitsiyalar islom sivilizatsiyasining shakllanishi va rivojiga chuqur ta’sir ko‘rsatdi. Xavorijlarning g‘oyalariga qarshi paydo bo‘lgan bahslar kalom va fiqh fanlarining yuksalishida muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, shu munozaralar orqali siyosiy hokimiyat, hokim va xalq o‘rtasidagi munosabat hamda diniy erkinlik chegaralari haqidagi qarashlar yanada chuqurlashdi va boyidi. Bu fikriy meros bugungi kunda ham ekstremizm va takfirchilik oqimlariga qarshi intellektual kurashning mustahkam poydevorini tashkil etadi.
Shu ilmiy an’anani davom ettirgan holda, sunniy olimlar Xavorij g‘oyalarini tanqid qilish va tahlil etish borasida ko‘plab ilmiy asarlar yozganlar. Masalan, Ibn Abu al-Hadidning Ar-radd ‘ala al-khawarij” asari va Ibn Taymiyaning Al-fasl bayna al-khawarij wa ahl as sunna nomli kitobi bu ilmiy sa’y harakatlarning eng yorqin namunalari sanaladi. Ushbu asarlar Xavorijlarning shubhalariga aqliy dalillar bilan javob bergan va dinni anglashda mo‘tadillik, aql va o‘rtacha yo‘lning ahamiyatini ta’kidlagan.
