Xaybar Jalol
Dinda ifrot va haddan oshish degani inson Payg‘ambarimiz ﷺ ning siyrati, sahobalar va buyuk ulamolar belgilab bergan chegaradan chiqib ketishidir. Tafrit esa Rasululloh ﷺ, sahobalar va din ulug‘larining yo‘lini tark etish yoki undan ortda qolishdir.
Oldingi bo‘limlarda aytib o‘tilganidek, hayot va ibodatning barcha jabhalarida mo‘tadillik va o‘rtalik har bir musulmon uchun zarurdir. Chunki mo‘tadillik insonning barcha amallariga ta’sir ko‘rsatuvchi xulq va sifatdir. Shu sababli mo‘tadillikning turli ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ulardan ba’zilari quyidagilardir:
- Din va aqidada mo‘tadillik
Din masalasida mo‘tadillik e’tiqod, ibodat, axloq va diniy amallarda o‘rtalik, muvozanatni saqlash, ifrot va tafritdan tiyilishdir. Ya’ni din na haddan oshish tomon tortiladi va na sustkashlik hamda beparvolik botqog‘iga tushib qoladi.
Ahl as-sunna va-l-jamoa nazarida mo‘tadillik Qur’oni karim va Sunnatga, solih salaflar tushunchasi asosida va bandalarning manfaatlarini inobatga olgan holda amal qilishdir.
Xulosa qilib aytganda, aqidada mo‘tadillik asossiz takfir qilishdan va odamlar haqida haddan oshib hukm chiqarishdan yiroq bo‘lishdir. Afsuski, bugun Islom nomidan shunday kishilar bor-ki, ular ifrot va g‘uluvga shu qadar botib ketganki, o‘zlaridan boshqani musulmon deb bilmaydi va puch hamda asossiz dalillar bilan boshqa musulmonlarni kofirga chiqaradi.
Islom ulamolari nazarida dinda mo‘tadillik insonning basirat va ong bilan Qur’oni karim va Sunnatga sodiq bo‘lishi, bu sodiqlik salaf solihlar tushunchasi asosida va hech qanday ifrot va tafritsiz amalga oshirilishidir.
Bu mo‘tadillik botil bilan murosa ham emas, zo‘ravonlik va keskinlik ham emas; balki pok Islom dinini tirik saqlaydigan, uni har zamon va makonda tatbiq etishga imkon beradigan yo‘ldir.
Qur’oni karim Islom ummatini o‘rtalik uchun madh etadi:
وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا
Shu tariqa sizlarni o‘rtacha (mo‘tadil) ummat qilib qo‘ydik.
(Baqara surasi, 143-oyat)
Imom Tabariy [rmh] aytadi: Vasat adolatli va eng afzal degani; na ifrot tarafdori, na tafrit ahli.
Ibn Kasir [rmh] esa shunday deydi: Islom ummati shariat va manhajda eng mo‘tadil ummatdir.
Alloh taolo yana bir oyatda marhamat qiladi:
لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ
Diningizda g‘uluv (haddan oshish) qilmang.
(Niso surasi, 171-oyat)
Rasululloh ﷺ ham ochiq-oydin ifrot va keskinlikdan qaytarganlar:
Iyyaakum val-g‘uluv fid-din, fa innama ahlaka man kaana qablakum al-g‘uluv fid-din.
Dinda haddan oshishdan saqlaninglar. Chunki sizlardan oldingi ummatlar faqat dinda haddan oshganlari sabab halok bo‘lganlar.
Qisqasi, Islomning asosiy ta’limotlaridan biri har bir ishda mo‘tadillik va o‘rtalikni saqlashdir. Bu yo‘lda ifrot yoki tafritga tushgan kishilar yo Islomni to‘g‘ri tanimagan bo‘ladi, yo esa shaytonning tuzog‘iga tushib qolgan bo‘ladi.
