Sa‘id
Birinchi: Xavorij
Xavorijning paydo bo‘lishiga oid tarixiy zamin
Hech qanday og‘ish sababsiz va omilsiz yuzaga kelmaydi. Har qanday og‘ishning paydo bo‘lishiga zamin yaratadigan muayyan omillar mavjud. Xavorij ham bu qoidadan mustasno emas. Ular bir jang jarayonida paydo bo‘lganlar. Ali ibn Abu Tolib (r.a.)ning ayrim safdoshlari kecha u bilan bir safda jang qilgan bo‘lsalar-da, qanday qilib bugun unga qarshi qilich ko‘targanlarini tushunish uchun hijriy 36-yilga, Siffin jangiga va har ikki tomon sulh tuzish hamda hakam tayinlashga rozi bo‘lgan davrga qaytish lozim.
Musulmonlar Abu Bakr Siddiq (r.a.) xalifaligi davridan Usmon (r.a.) xalifaligining birinchi yiligacha yakdil va hamjihat edilar. Ular o‘rtasida nizo va to‘qnashuvlar bo‘lmagan. Ammo Usmon (r.a.) xalifaligining so‘nggi yillarida ayrim voqealar yuz berib, musulmonlarning parokanda bo‘lishiga va birliklarining buzilishiga sabab bo‘ldi. Bir guruh buzg‘unchi va zolim kishilar isyon ko‘tarib, Usmon (r.a.)ni shahid etdilar. Ushbu voqeadan so‘ng musulmonlar o‘rtasidagi birlik parchalandi.
Keyinchalik Siffin jangida musulmonlar bir birlariga qarshi yuzma-yuz keldilar. Oxir oqibat, har ikki tomon o‘zaro maslahatlashuvlardan so‘ng sulh tuzishga rozi bo‘ldi. Sulhni amalga oshirish uchun ikki nafar hakam tayinlandi. Biroq xavorij Ali (r.a.)ga qarshi isyon ko‘tarib, undan ajraldilar musulmonlar safidan chiqib ketdilar va Haruro deb nomlangan joyga bordilar.
Amirul-mo‘minin Ali (r.a.) ular bilan jangga kirishmadi va shunday dedi:
Modomiki ular musulmonlarning qonlari va mol-mulkini halol deb bilmas ekanlar, biz ularga fay’ ulushlarini berishda davom etamiz va ularning masjidlarga kirishlariga to‘sqinlik qilmaymiz.
Biroq ular Abdulloh ibn Xabbobni o‘ldirdilar va musulmonlarning chorva hayvonlariga hujum qildilar. Shunda Ali (r.a.):Bular Rasululloh (s.a.v.) ular haqida xabar bergan o‘sha guruhdir, dedi.
Rasululloh (s.a.v.) shunday degan edilar:
Sizlardan biringiz ularning namozi, ro‘zasi va Qur’on tilovati oldida o‘zining namozi, ro‘zasi va Qur’on tilovatini arzimas deb hisoblaydi. Ular Qur’on o‘qiydilar, ammo ularning tomog‘idan nariga o‘tmaydi. Xuddi kamondan otilgan o‘q yoydan chiqib ketgani kabi, ular ham dindan chiqib ketadilar. Ularning orasida qo‘li nuqsonli va kalta bir kishi bo‘lib, uning qo‘lida bo‘rtib chiqqan go‘sht va uning ustida ozgina tuk bo‘ladi.
Boshqa bir rivoyatda esa:Ular musulmonlarni o‘ldiradilar ammo butparastlarga tegmaydilar deb kelgan.
Ali (r.a.) odamlarga xutba qilib, Rasululloh (s.a.v.)dan eshitgan hadislarini ularga bayon qildi va: Bu kishilar aynan o‘shalardir. Ular odamlarning qonini to‘kdilar va chorva hayvonlariga hujum qildilar, dedi. Shundan so‘ng ular bilan jangga kirishdi. Ko‘p sa’y-harakatlardan keyin, bu urinishlar deyarli samarasiz qolay degan bir paytda, halok bo‘lganlar orasidan hadisda zikr qilingan kishining belgisini topdi va Allohga hamd aytdi.
Xavorijning dastlabki bid’atiga sabab bo‘lgan asosiy omil ularning Qur’oni Karimni noto‘g‘ri tushunishlari edi. Ular Qur’onga qarshi chiqishni maqsad qilmagan edilar, biroq Qur’on dalolat qilmaydigan bir ma’noni undan chiqarib oldilar. Natijada, katta gunoh sodir etgan kishini kofir deb hisoblash vojib, degan xulosaga keldilar. Ular:Mo‘min deganda solih va taqvodor kishi tushuniladi. Demak, kimda bu sifatlar bo‘lmasa, u kofir va do‘zaxda abadiy qoluvchidir, der edilar.
Keyinchalik ular Usmon va Ali (r.a.), shuningdek, ularga do‘stlik va sadoqat ko‘rsatgan har bir kishi mo‘min emas, chunki ular Allohning hukmiga zid ravishda hukm chiqarganlar, deb da’vo qildilar.
Natijada, ularning bid’ati ikki asosiy xulosaga tayangan edi.
Birinchisi: kimdir biror noto‘g‘ri amal yoki qarash orqali Qur’onga zid ish qilsa, kofir bo‘ladi.
Ikkinchisi: Usmon va Ali hamda ularni yaxshi ko‘rgan kishilar kofirdir.
Shu sababli musulmonlarni gunoh va xatolari tufayli takfir qilish mumkin emas. Zero, Islomdagi ilk bid’at takfir bid’ati bo‘lib, aynan shu bid’at orqali musulmonlarni kofir deb atadilar, ularning qonini to‘kish va mol-mulkini tortib olishni joiz deb bildilar.
Rasululloh (s.a.v.)dan xavorijlarni qoralash va ularga qarshi jang qilishga buyurish haqida ko‘plab hadislar rivoyat qilingan. Imom Ahmad (rahimahulloh):Ularga qarshi bu rivoyat o‘nta sanad orqali kelgan, deydi. Imom Muslim (rahimahulloh) ushbu hadisni o‘z kitobiga kiritgan, Imom Buxoriy (rahimahulloh) esa uning bir qismini rivoyat qilgan.
Xavorij Qur’onga ergashishni maqsad qilgan bo‘lishlariga qaramay, qoralangan va malomat qilinganlar. Endi bid’ati Qur’onga zid bo‘lgan va undan yuz o‘girgan kishilar haqida nima deyish mumkin?
Xavorijning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan tarixiy sharoitni bir jumla bilan xulosa qiladigan bo‘lsak: ular siyosiy inqirozdan tug‘ilgan, ammo aqidaviy og‘ish orqali shakllanganlar. Siyosiy inqiroz Siffin jangi edi. Aqidaviy og‘ish esa hakamlik ni kufr deb bilish va katta gunoh sodir etgan har bir kishini kofirga chiqarish e’tiqodi edi. Bu e’tiqod ibodatga berilgan, ammo fiqh va dinni to‘g‘ri anglashdan mahrum bo‘lgan kishilar orasida shakllandi.
Ali (r.a.) ularga nisbatan bag‘rikenglik bilan munosabatda bo‘ldi, dalillar keltirdi va munozara qilish uchun vakil yubordi. Biroq ular o‘z jaholatlarida turib olishdi.
