Akbar Jamol
Afg‘oniston tarixi shundan dalolat beradiki, o‘zining muhim geosiyosiy mavqei tufayli Janubiy Osiyo va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi bog‘lovchi halqa sifatida tanilgan ushbu mamlakatdagi siyosiy o‘zgarishlar har doim jahon siyosati muvozanatiga chuqur va keng ta’sir ko‘rsatib kelgan. Ikki o‘n yillik davom etgan kurash va xorijiy bosqinning yakun topishidan so‘ng, Afg‘onistonda Islomiy Amirlik hokimiyat tepasiga kelganida, dunyo oldida turgan eng muhim savol shundan iborat edi: Kobulning yangi rahbariyati xalqaro munosabatlarini qanday asosda, qaysi doirada va qanday strategiya asosida yo‘lga qo‘yadi?
Bugungi kunda Afg‘oniston tashqi siyosati ma’lum darajadagi yetuklik, mo‘tadillik va Islom shariati ko‘rsatmalari asosida olib borilmoqda. Bu siyosat nafaqat Afg‘oniston xalqining milliy manfaatlarini ifodalaydi, balki mintaqada barqaror tinchlik va xavfsizlikni ta’minlashning muhim omillaridan biri sifatida ham e’tirof etiladi. Afsuski, bu ijobiy jarayon ayrim harbiy va razvedka doiralari, ayniqsa Pokistondagi ayrim guruhlar tomonidan shubha bilan qarshi olinmoqda. Ular muntazam ravishda Afg‘onistonni jahon davlatlari oldida potensial tahdid sifatida ko‘rsatishga urinmoqda. Holbuki, bunday da’volar mavjud voqeliklarga ham, sog‘lom aql va mantiq mezonlariga ham mos kelmaydi.
Islomiy Amirlik tashqi siyosatining birinchi va eng asosiy tamoyili Islom shariati ahkomlariga sodiq qolish hamda Nabaviy davr siyosiy va diplomatik usullariga amal qilishdir. Islom mukammal va qamrovli din bo‘lib, musulmon va g‘ayrimusulmon davlatlar bilan tinch, iqtisodiy va siyosiy aloqalar o‘rnatishga ruxsat beradi, ayrim holatlarda esa buni zarur deb biladi. Islom tarixining sahifalari ochiq ko‘rsatadiki, Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Madinada Islom davlatini barpo etganlaridan keyin turli qabila va g‘ayrimusulmon davlatlar bilan shartnomalar tuzganlar. “Madinai Munavvara Misoqnomasi” va Hudaybiya sulhi buning eng yorqin misollaridandir.
Aynan mana shu shar’iy namunalarga tayangan holda, Islomiy Amirlik Afg‘oniston xalqining huquqlari va mamlakat suverenitetini hurmat qiladigan har qanday davlat bilan o‘zaro hurmat, tenglik va muvozanatli hamkorlik asosida konstruktiv munosabatlar o‘rnatishga tayyor. Rossiya bilan so‘nggi xavfsizlik va mudofaa sohasidagi hamkorliklar hamda Xitoy bilan iqtisodiy va konchilik loyihalari Islom shariati belgilagan qoidalar va mezonlar doirasida amalga oshirilayotgan tashabbuslardir. Ushbu hamkorliklarning asosiy maqsadi mamlakat mudofaa salohiyatini mustahkamlash va tashqi tajovuz hamda aralashuvlarning oldini olishdan iboratdir.
Shu o‘rinda bir muhim jihatga e’tibor qaratish lozim: Afg‘onistonning bugungi tashqi siyosati hech qanday xalqaro blokning tarkibiy qismi emas va biror siyosiy o‘q yoki ittifoqqa qarshi ham qaratilmagan. Aksincha, u mustaqil va muvozanatli (Non-Aligned) siyosat sifatida shakllangan. Avvalgi hukumatlardan farqli o‘laroq, bugungi siyosiy tizim Afg‘onistonni chet el kuchlarining irodasi asosida emas, balki mustaqil, erkin va o‘z siyosiy qarorlarini mustaqil ravishda qabul qiladigan davlat sifatida namoyon etmoqda.
Rossiya va Xitoy bilan aloqalarning kengayishi Kobulning AQSh yoki G‘arb davlatlariga qarshi yo‘l tutganini anglatmaydi. Islomiy Amirlik dunyoning barcha davlatlari, jumladan G‘arb mamlakatlari bilan ham ijobiy siyosiy va iqtisodiy munosabatlar o‘rnatishni istashini ochiq bayon qilgan. Biroq bu aloqalar o‘zaro hurmat tamoyiliga asoslanishi va Afg‘onistonning ichki ishlari hamda uning Islomiy tizimiga aralashuvdan xoli bo‘lishi lozim.
Afg‘oniston global kuchlarning maqsadlariga xizmat qiluvchi vositaga aylanish o‘rniga, mintaqaning muhim tranzit va iqtisodiy markaziga aylanishga intilmoqda. Markaziy Osiyo bilan Janubiy Osiyoni bog‘laydigan energetika va transport loyihalarining rivojlantirilishi ushbu yondashuv va istiqbolning yorqin namunasidir.
Islomiy Amirlikning tashqi siyosati konstruktiv, muvozanatli va tinchlikparvar xususiyatga ega bo‘lishiga qaramay, Pokistonning hukmron doiralari va harbiy tuzilmalari so‘nggi oylarda xalqaro hamjamiyatga, ayniqsa Amerika Qo‘shma Shtatlariga, Afg‘oniston tahdidi haqidagi sun’iy tasavvurni singdirishga urinmoqda.
Pokiston armiyasi Afg‘onistonning Rossiya bilan mudofaa aloqalari mintaqada yangi xavfsizlik inqiroziga sabab bo‘lishi mumkinligini targ‘ib qilmoqda. Biroq bu masalaga xolis va mantiqiy nuqtai nazardan qaralsa, bunday yondashuvni Pokiston harbiy rejimining eng katta diplomatik xatolaridan biri deb baholash mumkin. Chunki uning asl maqsadi Pokistonning siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik sohalaridagi muvaffaqiyatsizliklaridan xalqaro e’tiborni chalg‘itishdir.
Pokistondagi hukmron doiralar o‘tgan o‘n yilliklar davomida G‘arb davlatlaridan siyosiy va moliyaviy imtiyozlar olish uchun muntazam ravishda Afg‘oniston kartasi dan foydalanib kelgan. Bugun ham ular ayni eskirgan strategiyani davom ettirib, AQSh uchun o‘zlarining xavfsizlikdagi ahamiyatini isbotlashga harakat qilmoqdalar. Bu siyosat nafaqat axloqiy va siyosiy jihatdan zaifdir, balki mintaqada barqaror tinchlik va xavfsizlik manfaatlariga ham zid keladi.
Pokiston targ‘ibotidan farqli ravishda, haqiqat shuki, kuchli, barqaror va mustaqil mudofaa salohiyatiga ega Afg‘oniston butun mintaqa xavfsizligi va osoyishtaligining kafolati bo‘lishi mumkin. Kobulning Rossiya, Xitoy va boshqa mintaqaviy qudratlar bilan xavfsizlik hamda mudofaa sohasidagi hamkorliklari boshqa davlatlarga qarshi tajovuz uchun emas, balki Afg‘oniston hududini himoya qilish va tashqi aralashuvlarning oldini olish maqsadida amalga oshirilmoqda.
Islomiy Amirlik bir necha bor xalqaro hamjamiyatni ishontirgan va amalda ham namoyish etganki, Afg‘oniston hududi hech qaysi davlatga qarshi ishlatilmaydi.
Shu sababli Pokiston armiyasining Afg‘onistonning qonuniy mudofaa choralariga shubha bilan qarashi va ularni tahdid sifatida ko‘rsatishga urinishi, aslida mintaqada yangi xavf va beqarorlik omillarining yuzaga kelishiga zamin yaratishi mumkin.
Islomiy Amirlikning tashqi siyosati voqelikni to‘g‘ri anglash, milliy manfaatlarni ta’minlash hamda eng avvalo Islom shariatining mustahkam va o‘zgarmas tamoyillariga asoslangan.
Xalqaro hamjamiyat Afg‘onistonni boshqa davlatlarning talqinlari yoki ayrim harbiy doiralarning qarashlari orqali emas, balki Kobul rahbariyati va uning rasmiy pozitsiyalari bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri, samimiy va xolis muloqot asosida tanishi lozim.
Shuningdek, dunyo davlatlari Pokiston armiyasi tomonidan tarqatilayotgan ko‘plab shubha va targ‘ibotlar Afg‘oniston voqeligini aks ettirishdan ko‘ra ko‘proq Pokistonning siyosiy va moliyaviy manfaatlarini ifodalashini anglab yetishlari kerak.
Holbuki, Islomiy Amirlikning asosiy maqsadi Afg‘oniston xalqining farovonligini ta’minlash, iqtisodiy taraqqiyotni ilgari surish va mintaqada umumiy tinchlikni mustahkamlashdan iboratdir. O‘zaro hurmat va ichki ishlarga aralashmaslik tamoyili asosida Afg‘onistonga do‘stlik qo‘lini uzatgan har qanday davlat Kobulni doimo ishonchli, prinsipial va o‘z majburiyatlariga sodiq hamkor sifatida topadi.
