Haris Ubayda
Sulton Muhammad Fotihning o‘g‘liga vasiyati:
Bu vasiyatnomani Sulton Muhammad Fotih o‘lim to‘shagida yozgan edi. Bu vasiyat uning uslubini, axloqini va qarashlarini to‘g‘ri sharhlardi toki o‘rinbosarlari har doim undan ergashsin. U shunday yozgan edi:
Men dunyoni tark etyapman, ammo xafa emasman, chunki senday vorisim bor. O‘g‘lim! Adolatli, ehsonkor va rahmdil bo‘lgin. Hech qanday kamsitishsiz oddiy xalqni himoya qilgin. Islom dinini rivojlantirishga harakat qil, chunki zamindagi hukmdorlarga diniy ishlarni ustuvor qilmoq farzdir uni bajarishda sustkashlik qilma.
Diniy ishlarga beparvo, gunohlardan tiyilmaydigan va fasodga botgan odamlar bilan do‘st bo‘lma. Fasodkorlardan va seni vazifangdan chalg‘itadiganlardan uzoq tur. Jihod qil va hududingni kengaytir. Baytul-mol boyliklarini behuda sarflanishdan asra, raiyat moliga qo‘lingni cho‘zma faqat Islom ruxsat bergan joydagina.
Muhtojlarni taom bilan ta’minla, hurmat egalari bo‘lgan kishilarga ehtirom ko‘rsat, ulamolarning maqomini bil va ularga hurmat qil. Ularni uzoq hududlardan ham o‘zingga yaqinlashtir va saroyingga olib kel, moddiy qo‘llab-quvvatla. Hushyor bo‘l, davlat va lashkaring bilan mag‘rurlanma. Shariat ijrochilarini o‘zingdan quvma va shariatga xilof ishlardan saqla.
Din yetkazish bizning maqsadimizdir, din yo‘lida yurish bizning uslubimizdir. Menga boq va mendan o‘rgan: Men bu diyorga kelganimda oddiy bir odam edim, ammo Alloh taolo menga buyuk ne’matlar berdi. Mening yo‘limda yurgin, mendan ergashgin, din izzatini ko‘tarishga harakat qil. Musulmonlar sha’ni uchun intil. Xazinani ishrat, behuda o‘yin-kulgiga sarflama, zaruratdan ortiq xarajat qilma zero bu ish davlatni barbod qiladi. Adolat qil, yaxshilikni unutma va rahmdil bo‘l.
Sulton Muhammad Fotih aynan shu tamoyillarga amal qilardi va nasroniylarga chiroyli muomala qilgan. U fath qiluvchi sifatida Qustantiniyaga kirganda, islomiy jang qoidalarini rioya etdi: hech kimning izzati, hurmati poymol qilinmasdi; bolalar, keksalar, ayollar o‘ldirilmasdi; bog‘lar yoqilmasdi; hayvonlar so‘yilmasdi; odamlarning a’zolari kesilmasdi; hech kim ozor ko‘rmasdi faqat musulmonlarga qarshi qurol ko‘targanlargagina.
Muhammad Fotih jangda e’tiqod, uslub va din masalasida Abu Bakr Siddiq (r.a.)ning rumiylarga muomaladagi vasiyatiga amal qilgan:
Xiyonat qilmang, haddan oshmang, ahdni buzmang, o‘ldirilganlarning a’zolarini kesmang, xurmo daraxtini chopmang va yoqmang, hech bir mevali daraxtni kesmang, qo‘y va tuyalarni faqat halol taom uchungina so‘ying, va ibodat joylarida uzlatga chekinganlarga tegmang… va Alloh nomi bilan harakat qiling.
Sulton Muhammad Fotih Vizantiya hukumatining yuragiga kirib bordi va g‘arb nasroniylariga adolat va rahmat bo‘yicha jahon darsini berdi bu Usmoniy xalifatining doimiy yodgorligiga aylandi. Usmoniy imperiyasi islomiy tamoyillar asosida ish yuritar, boshqaruvidagi xalqlarga adolat va insofdan namunalar ko‘rsatardi.
Abdurrahmon Azzom Usmoniylarning chiroyli muomalasi va adolati haqida deydi:
Ba’zilar o‘ylashadi Usmoniy davlati ayrim davrlarda faqat ulkan imperiya bo‘lganu, unda mehr-muhabbat bo‘lmagan. Bu odamlar yanglishadi, chunki yolg‘on gaplar hech qachon haqiqat qarshisida tik tura olmaydi. Usmoniylarning muhabbati namunasi bugungi kungacha Ruminiyadagi Dunay bo‘yidagi Surabiya shahrida mashhur. Menga aytishlaricha, Usmoniy hukmronligi ostida yashagan aholi turklarning mehr-shafqatini eslab keladi va ularning adolatidan gapiradi.
Ularning yana bir maqoli bor: Adolat turklar bilan birga yerdan ko‘tarilgan.
Men bu misollarni Moldaviya, Ruminiya va Bolqon safarlarimda eshitdim va qayd qildim. Bularning barchasi shuni ko‘rsatadiki, nasroniy xalqlar bugungi kunga qadar musulmon turklarga hurmat bilan qaraydi va ularning muhabbat hamda adolat haqidagi rivoyatlarini hikoya qiladi.
