Haris Ubayda
Aynan shu sababli usmoniylar imperiya hududi bo‘ylab diniy va zamonaviy ilmlar uchun universitetlar barpo etdilar, toki ulardan qalbi va ongi islom ruhiga bo‘yalgan lashkar qo‘mondonlari hamda boshqa munosib shaxslar yetishib chiqsin. Ular rahbarlarni tayyorlash uchun maxsus tarbiyaviy dastur ishlab chiqqan bo‘lib, ayniqsa askarlarning axloqiy tarbiyasiga katta e’tibor qaratganlar. Maqsad aqlni taqvo va kamtarlik bilan uyg‘unlashtirgan, ishonchli va munosib harbiylarni yetishtirish edi.
Ana shunday kishilar qo‘shin qo‘mondonligiga tayinlanar, qozilik va adolat lavozimlari ham ularga topshirilardi. Diniy ahkomlarga rioya qilmagan shaxslarni rahbarlar o‘zlaridan uzoq tutar, o‘zlari esa gunohlardan qat’iy tiyilar edilar. Bu holat usmoniylarning dastlabki hukmdorlariga xos bo‘lgan muhim fazilat edi.
Ular bid’atlardan yiroq bo‘lib, boshqalarni gunohga boshlovchi kishilardan uzoqlashar edilar. Ilk usmoniy hukmdorlar ahli sunnat va jamoat aqidasiga mustahkam amal qilganlar va bid’atga berilish hamda bid’at tomonga og‘ish qanday katta zararlar keltirishini yaxshi bilishgan. Ular uchun Qur’on, sunnat, ummat ijmosi va ulamolarning ijtihodi asosiy manbalar hisoblangan.
Imperiya chegaralarining jihod orqali kengayishi
Usmoniylarning ilk hukmdorlari imperiya chegaralarini kengaytirish yo‘lida jihodni asosiy vosita deb bilishgan. Ular xavfsizlikni mustahkamlab, davlatni tahdid ostiga qo‘yuvchi xatarlarning oldini olganlar. Ularning jangovar qudrati va mudofaa tizimi shunchalik kuchli ediki, chegaralar bo‘ylab dushman tomonidan jiddiy xavf deyarli mavjud emas edi.
Sulton Muhammad Fotih (rah.) va undan keyingi hukmdorlar doimo Alloh yo‘lida jihodga to‘liq tayyor bo‘lganlar. Ularning barchasi dushmanga qarshi jangga hozir edi. Ular g‘ayrimusulmonlarga qarshi jihod farzini shunday ado etishganki, g‘ayrimusulmonlar uchun faqat ikki yo‘l qolardi: yo islomni qabul qilish, yoki islomiy davlat himoyasi ostida jizya to‘lash.
Usmoniy jamiyati har jihatdan islomiylik, jihodiy ruh va da’vat bilan sug‘orilgan edi. Urush bilan bog‘liq qatlamlar bolalikdan mashaqqatli jihodiy hayotga tayyorlab tarbiyalangan va bu tayyorgarlikning har tomonlama mukammal bo‘lishiga katta urg‘u berilgan. Aynan mana shu tayyorgarlik usmoniy lashkarlariga Yevropada ulkan g‘alabalarga erishish imkonini bergan.
Sulton Sulaymon Qonuniy davrigacha usmoniy davlati musulmonlar qalbida to‘qqiz asr davomida yashab kelgan buyuk orzularni ro‘yobga chiqardi. Muhammadiy bayroq Yevropaning eng yirik davlatlari ustida hilpiradi. Ko‘plab mamlakatlar va amirliklar islomiy hokimiyat oldida bo‘yin egdilar. Islom soyasi kengaydi va musulmon lashkarlari Yevropaning sharqi va g‘arbini kezib chiqib, ulkan hudud ustidan to‘liq hukmronlik o‘rnatishga juda yaqin kelgan edilar.
