Horis Ubayda
Usmoniy lashkarining to‘satdan hujumi:
Usmoniylar shaharga kirish uchun o‘ziga xos tadbirni amalga oshirdilar. Ular yog‘ochdan uch qavatli katta va harakatchan qal’a yasadilar. Bu sun’iy qal’a shahar devorlaridan balandroq edi, usti ho‘l matolar bilan yopilgan edi, toki yong‘in uni yoqa olmasin. Qal’aning har bir qavatida bir guruh askar joylashtirilgan, yuqori qavatida esa kamonchilar turar edi va devordan bosh ko‘rsatgan har bir kishini nishonga olishardi.
Usmoniylar bu harakatchan qal’a bilan shaharga yaqinlashganlarida, shahar himoyachilarining yuragiga qo‘rquv tushdi. Musulmonlar bu qal’ani Rum darvozasi (Bab-i Romanos) yaqiniga olib bordilar. Vizantiya imperatori Konstantin shaxsan o‘z harbiy qo‘mondonlari bilan birga oldinga chiqdi, qal’aning harakatini to‘xtatish va uni shahar devorlaridan orqaga surish uchun. Qattiq jang boshlandi. Devorlarda qamalda qolgan musulmonlar devorlardan oshib, ozod bo‘lishdi.
Konstantin mag‘lubiyatga ishonch hosil qildi, lekin qamalchilar qal’aga bir necha bor hujum qilishdi va bu hujumlarning asoratlari qal’ada ayon edi. Harakatchan qal’a yondi, yonib kul bo‘ldi va deyarli Vizantiya minoralariga qulab tushdi. Qal’ada bo‘lgan himoyachilar halok bo‘ldi. Usmoniylar ushbu voqeadan so‘ng hosil bo‘lgan chuqurlikni tosh va tuproq bilan to‘ldirishdi. Ular umidsiz bo‘lmadilar va harakatlarini davom ettirdilar. Muhammad Fotih bu holatlarni shaxsan kuzatib turar edi va dedi: Ertaga yana to‘rtta harakatchan qal’a yasaymiz.
Qamal uzoq va og‘ir bo‘ldi, nihoyat Vizantiyaliklar mag‘lub bo‘lishdi. 24-may kuni shahar qo‘mondonlari qirollik saroyida yig‘ildilar, imperator Konstantin ham ushbu yig‘ilishda ishtirok etdi. Uchrashuvda ishtirokchilar shaharning taqdirini zulmat bosayotganini ko‘rib turar edilar. Shuning uchun ba’zilar shaharning qulashidan avval imperatorning uni tark etishini taklif qildilar, ammo imperator bu taklifni rad etdi va dedi: Men xalqim bilan birga o‘limgacha qolaman. Uchrashuv yakun topdi, imperator saroydan chiqdi va shahar devorlari hamda mustahkamliklarini ko‘zdan kechirdi.
Shaharda mish-mishlar tarqala boshladi va himoyachilarning ruhiyati asta-sekin so‘ndi. 25-mayga to‘g‘ri kelgan 16-jumodul avval sanasida paydo bo‘lgan eng muhim mish-mish shundan iborat edi: Xristianlar Maryam onaga (r.a.) tegishli deb e’tiqod qilgan butni olib, shaharda aylantirdilar, Xudodan musulmonlarga qarshi yordam so‘radilar. To‘satdan bu but ularning qo‘lidan tushib sindi. Bu hodisa xristianlar uchun kichik hodisa emas, balki yaqinlashib kelayotgan katta fojianing alomati edi. Shahar aholisi, ayniqsa himoya kuchlari bu voqeadan qattiq ta’sirlanib, xavotirga tushdilar.
Ertasi kuni 26-mayda yana bir hodisa yuz berdi. Kuchli yomg‘ir yog‘di, chaqmoq chaqdi va osmonda yong‘in paydo bo‘lib, «Ayya Sofiya» cherkovi tomiga urildi. Ruhoniy peshvo «bishof» bu hodisani shahar uchun falokat alomati deb talqin qildi. U podshoh saroyiga borib dedi: Xudo podshohni yordamidan mahrum qildi, bu shahar tez orada Usmoniylar qo‘liga o‘tadi.” Podshoh bu so‘zlarni eshitib, nihoyatda xavotirlandi va hushidan ketdi.
Usmoniy to‘pchilari tinmay shahar devorlari va mustahkam joylarni o‘qqa tutishardi. Ko‘p joylarda devorlar yorilib, darz ketgan edi. Usmoniy qo‘shinlari xandaqlardan o‘tib, shaharga kirish imkoniyatiga ega edilar, ammo aynan qayerdan kirishlarini hech kim bilmasdi.
Muhammad Fotih shaharni fath qilishiga ishonardi, lekin qon to‘kilishini xohlamasdi. Uning maqsadi urushsiz shaharga kirish edi. U imperatorga maktub yozib, qon to‘kilishidan oldin shaharni Usmoniylarga topshirishni maslahat berdi. U maktubda imperator va uning atrofidagilarga hech qanday zarar yetkazilmasligini, istagan yo‘nalishda hech qanday to‘siqsiz chiqib ketishlari mumkinligini kafolatlab yozdi. Shaharda ham hech kimga zarar yetkazilmaydi, hech kim qiynalmaydi odamlar shaharda qolishni yoki uni tark etishni o‘zlari hal qilishadi.
Maktub imperator qo‘liga yetib borgach, qirollik kengashi chaqirildi va bu masala muhokama qilindi. Ba’zilar Usmoniylarga taslim bo‘lishni taklif qilishdi, boshqalar esa o‘limgacha qarshilik ko‘rsatishni talab qildilar. Nihoyat imperator urush qilish qarorini qabul qildi va Muhammad Fotihga javob yozdi: Men Xudoga shukur qilamanki sulton tinchlik tarafdori. Men sultonga xursandchilik bilan soliq to‘lashga tayyorman. Ammo Konstantiniya masalasida qasam ichamanki uni oxirgi nafasimgacha himoya qilaman. Yoki poytaxtni saqlab qolaman, yoki uning devorlari ostida dafn etilaman.
Bu xat Muhammad Fotihga yetib borgach, u dedi: Juda tez orada Konstantiniya taxti mening mulkim bo‘ladi. Yoki bu shaharni fath qilaman, yoki u mening qabristonim bo‘ladi.
