Farhod Forutun
Yaqinda Afg‘oniston Islomiy Amiratining matbuot kotibi bir maxsus operatsiya chog‘ida IShID terrorchi guruhining muhim a’zolari qo‘lga olinganini e’lon qildi. Ushbu guruh o‘tgan Senyabr oyining o‘n ikkinchi kuni Hukmlar va farmonlarni kuzatish va nazorat qilish bosh boshqarmasiga hujum qilish rejasini tuzib, amalga oshirgan edi.
Bayonotga ko‘ra, o‘sha hujumni tashkil qilgan shaxsning yashirin joyidan, IShID tomonidan bir xudkushlik hujumida foydalanish uchun ushlab turilgan bir tojikistonlik fuqaro, portlashli nimcha va harbiy o‘q-dorilar bilan tirik holda qo‘lga olingan.
Bu borada qiziqarli tomoni shundaki, Nyu-York Tayms gazetasi ekspertlardan iqtibos keltirib, IShID Xuroson guruhining askarlarining yarmidan ko‘pi tojikistonliklar ekanligini ta’kidlagan.
Ushbu hisobotga ko‘ra, 2014 yildan 2019 yilgacha taxminan 2 ming tojik IShIDga Suriya va Iroqda qo‘shilgan; ammo AQSh boshchiligidagi xalqaro koalitsiya hujumlari natijasida IShID Iroq va Suriyada mag‘lubiyatga uchragach, yuzlab tojikistonlik jangchilar IShID Xuroson bo‘limiga qo‘shilgan.
Endi asosiy savol tug‘iladi, nega tojikistonlik fuqarolar IShID Xurosonga qo‘shilishni istashgan? Va ular qanday omillar asosida ushbu tekfiriy-terrorchi guruhga qo‘shiladilar?
Mutaxassislarning aytishicha, Tojikistondagi qashshoqlik, zo‘ravonlik va diniy cheklovlar ayrim tojiklarning IShID Xurosoniga moyillik ko‘rsatishida muhim omillar hisoblanadi.
Qashshoqlik masalasiga to‘xtaladigan bo‘lsak, Tojikiston 10 million aholi bilan Markaziy Osiyodagi eng kambag‘al davlatlardan biri bo‘lib, yuz minglab fuqarolari tirikchilik qilish uchun turli mamlakatlarga, xususan Rossiyaga ko‘chib ketishgan.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2 milliondan ortiq erkak mehnat migrantlari Tojikiston tashqarisida istiqomat qiladi.
Shu jumladan, Rossiya tojik mehnat migrantlari uchun birinchi manzil bo‘lib, u yerda keng tarqalgan kamsitish, past maosh, ijtimoiy ajratilish va boshqa omillar diniy ekstremistlar tomonidan yollash imkonini yaratmoqda. Shu sababli tojikistonliklar yaxshiroq va yuqoriroq maosh olish uchun IShID Xuroson guruhiga qo‘shilishni afzal ko‘rmoqdalar.
Zo‘ravonlik tojikistonlik fuqarolarning IShIDga moyillik ko‘rsatishidagi ikkinchi omil sifatida qaraladi; bu borada shuni ta’kidlash kerakki, Tojikiston 1992 yildan 1997 yilgacha Islomiy Ozodlik Harakati partiyasi bilan ichki urushda edi.
Garchi bu urush partiya tomonidan tugatilgan bo‘lsa-da, 2015 yilda bu guruh ekstremist tashkilot deb e’lon qilinib, noqonuniy deb topilgan va uning rahbarlari o‘ldirilgan, qamalgan yoki surgun qilingan.
1994 yildan beri hokimiyat tepasida bo‘lgan Tojikistonning amaldagi prezidenti Emomali Rahmon 2016 yilda o‘tkazilgan referendum orqali konstitutsiyani o‘zgartirib, o‘zining umrbod prezidentlik lavozimini qonuniylashtirdi.
Xabarlarga ko‘ra, Tojikistonda kamida 1000 siyosiy mahbus bor va Rossiya Tojikistonda kamida 7000 askar joylashtirib, Rahmon hokimiyatini mustahkamlamoqda.
Diniy cheklovlar esa mamlakat yoshlari diniy va islomiy hukmlar va farmonlarni to‘g‘ri o‘rganishdan yiroqlashtirgan yagona omildir; Tojikiston islomiy harakatlarga qarshi kurashda turli amaliy va ramziy choralar ko‘rdi, jumladan islomiy faoliyat yurituvchilarni hibsga olish va bostirishdan tortib, ommaviy joylarda ayollar ro‘mollarini yirtish va yoshlarning soqollarini majburiy qirishgacha bo‘lgan choralar qo‘llandi.
Diniy ishlar bo‘yicha kuchli qo‘mita tashkil qilindi, bu qo‘mita diniy marosimlar, an’analar, bayramlar va masjidlar qurilishi ustidan nazorat olib boradi va diniy kitoblar nashr etadi.
Tojikistonda 18 yoshgacha bo‘lgan qiz va yigitlarga masjidlarda namoz o‘qish taqiqlangan va uyda guruh bo‘lib diniy ta’lim olish ham man etilgan.
Ushbu barcha omillar tojikistonlik fuqarolarni tekfiriy-terrorchi guruh bo‘lmish IShIDga qiziqish bildirishga undagan.
