Doktor Farhan
Turkiyada mezbonlik qilingan Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi so‘nggi muzokaralar mintaqada tinchlik va o‘zaro ishonch o‘rnatish yo‘lida muhim qadam bo‘lishi kerak edi; biroq ishonchli manbalar xabar berishicha, ushbu uchrashuv kutilgandek samara bermadi va natijasiz tugadi. Ushbu muvaffaqiyatsizlikning asosiy omillarini Pokiston delegatsiyasining beparvoligi, notanishligi, siyosatda ikkifasonlilik va mustaqillik yetishmasligida izlash mumkin.
Pokiston delegatsiyasining davranishi diplomatik muzokaralar qoidalari, suhbat odobi va siyosiy nutq san’ati bilan begona ekanliklarining yaqqol dalili edi. Ular mantiqqa emas, hissiyotlarga suyanib, o‘ylab aytilmagan so‘zlarni tilga oldilar va hatto vositachi davlatlar Qatar va Turkiya vakillarini lol qoldirdilar. Bu xulq nafaqat ularning ta’lim va siyosiy tajribasining zaifligini ko‘rsatdi, balki Pokiston hali ham o‘zining eskirgan harbiy tafakkuri soyalardan qutulmaganini ochiq namoyish etdi.
Afg‘on delegatsiyasi muvozanat va o‘zaro hurmat asosida muzokara qilishni talab qildi. Ular Afg‘oniston hududi boshqa hech qanday davlatga qarshi ishlatilmasligini istashlarini ta’kidlashdi, ammo buning evaziga Pokiston ham Afg‘oniston hududiga bostirib kirmasligini va amerikalik dronlar parvozlariga yo‘l qo‘yilmasligini talab qildi. Pokiston delegatsiyasi dastlab bu talabni qabul qilgan, lekin biroz o‘tib o‘z majburiyatidan orqaga chekingan. Bu xatti-harakat Pokistonning muzokara jamoasi mustaqil emasligi va boshqa kuchlarning bosimi ostida harakat qilayotganini ko‘rsatdi.
Agar bir delegatsiya dalil o‘rniga haqoratomuz so‘zlarga murojaat qilsa, bu zaiflik va mag‘lubiyat belgisi hisoblanadi. Pokiston delegatsiyasining hurmatsiz xatti-harakati ularning masalaning mohiyatini tushunishda ojiz ekanligini va bosim hamda haqorat orqali ustunlik qozonishga harakat qilishlarini namoyish etdi; ammo Afg‘on delegatsiyasi sabr, xotirjamlik va mantiq bilan javob berdi bu esa diplomatik mahorat va suhbat odobiga ustunlik belgisi edi.
Pokiston delegatsiyasiga qo‘ng‘iroq qilib, ular oldingi kelishuvdan qaytgan payt bu yashirin aralashuvning ochiq belgisi edi. Pokiston tashqi siyosatida, AQShning soyasidan tashqari, mustaqillik hali ham yo‘q va amerikalik dronlarni nazorat eta olmasliklarini tan olishi bu bog‘liqlikni yanada oshkor qildi. Bu harakat Pokiston amalda mintaqadagi AQShning strategiyasining bir bo‘lagi ekanligini ko‘rsatadi.
Muzokaralarning asosiy muvaffaqiyatsizlik sababi shundaki, Pokiston yechim qidirmay, ayblov qo‘yish, bosim o‘tkazish va o‘z xatti-harakatlarini oqlash uchun stolga kelgan edi. Ular Afg‘on tomonini “Pokiston yetakchilik qiluvchi TTP hujumlari uchun javobgarlikni qabul qilishi”ga majburlamoqchi edilar; bu noto‘g‘ri va haqiqatga zid yondashuv bo‘lib, muzokara muhitini keskin salbiylashtirdi.
Qatar va Turkiya vakillari Pokiston delegatsiyasining xatti-harakatidan hayron bo‘ldilar. Ularga ayon bo‘ldiki, Afg‘on tomoni mantiq, odob va aniqlik bilan gapirmoqda, holbuki Pokiston delegatsiyasi faqat bosim va haqorat tilini qo‘llamoqda. Bu holat vositachilarning ham ishonchini so‘ndi va Pokiston siyosatining ishonchsiz yuzini yanada oshkor qildi.
Afg‘on delegatsiyasi milliy hukmronlik va mamlakat hududining begona maqsadlar uchun ishlatilmasligi tamoyilini ta’kidladi. Ular TTP a’zolari Afg‘oniston fuqarolari emasligini, shuning uchun ularni nazorat qilish Afg‘on hukumati zimmasidagi masala emasligini bildirdilar. Bu pozitsiya xalqaro huquq asosida mutlaqo adolatli va suveren davlatga yarasha maqbuldir.
Umuman olganda, Turkiyadagi muzokaralar muhim xulosani berdi; jahon jamoatchiligi uchun yana bir bor ayon bo‘ldiki, Afg‘oniston Islomiy Amoratining pozitsiyasi mantiq va tamoyillarga asoslangan, holbuki Pokiston siyosati haliyam aldamchilik, bosim va ikkifasonlikka qurilgan.
Pokiston delegatsiyasi notanishlik, hurmatsizlik va tashqi bosimlar ta’siri ostida o‘z mavqeini zaiflashtirdi va yana bir bor ko‘rsatdiki, u tinchlik o‘rniga mojaroni va mintaqaviy taranglikni kuchaytirishga moyil. Pokiston tushunishi kerakki, zo‘ravonlik, haqorat va hiyla bilan u hech qachon qadrli Afg‘on xalqidan ustunlik olib qololmaydi; chunki muzokaraning yagona yo‘li hurmat, halollik va o‘zaro ishonchdir.
