Muallif: Ziyo Bari
Xovarijlarning paydo bo‘lishi hazrati Aliy r.a. va hazrati Muoviya ibn Abu Sufyon r.a. davrida, Saffin jangida (37-hijriy / 657-miladiy) boshlangan.
Jang oxirida hazrati Aliy karramallohu vajhahu va Muoviya r.a. o‘rtasida hakamlik (muzokara) qarori qabul qilinganda, hazrati Aliy karramallohu vajhahu lashkaridan bir guruh ajralib chiqdi va bu hakamlikni islomga xilof deb bildi. Ularning fikricha, faqat Alloh j.j. hukm qilish huquqiga ega, odamlar o‘rtasidagi vositachilik Allohning hukmiga zid edi; shuning uchun ular «La hukma illa lillah» shiorini ko‘tardilar.
Bu guruh “Xovarij” nomini oldi (xovarij so‘zi «xuruj», ya’ni isyon va ajralish ma’nosidan kelib chiqqan). So‘ng ular hazrati Aliy karramallohu vajhahu va Muoviya r.a. ga qarshi pozitsiya olib, hakamlik qarorini qabul qilgan har bir kishi kofir va islomdan chiqqan deb hisobladilar.
Ular mustaqil davlat tuzishga urinishlar qilib, Iroq, Fors va boshqa hududlarda qurolli qo‘zg‘olonlar boshladilar. Hazrati Aliy karramallohu vajhahu ularning isyonlariga qarshi kurash boshladi.
Hijriy 38-yilda Nahravon hududida katta Xovarij guruhi to‘plandi. Hazrati Aliy karramallohu vajhahu ularga qarshi jang qildi va bu jang Nahravon jangi nomini oldi. Bu jangda ko‘p xovarijlar halok bo‘ldi va ularning fitnasi qisman bostirildi, ammo ba’zilari keyinchalik kichik guruhlar shaklida faoliyatini davom ettirdilar.
Hazrati Aliy karramallohu vajhahu xovarijlarning dastlabki isyonlarini bostirgan edi, ammo ular to‘liq tugatilmagan edi; ular Umaviylar davrida ham faol edilar va umaviy xalifalarga qattiq qarshilik ko‘rsatdilar.
Ushbu davrda Xovarij bir necha bor Iroq, Fors va Jazira hududlarida Umaviy xalifalariga qarshi qo‘zg‘olon va isyon ko‘tarishdi. Ularning asosiy isyon sababi Umaviy hukmdorlar zolim va haqiqiy islom ruhidan chetga chiqqan deb hisoblash edi.
Xovarijlar Abdulmalik ibn Marvon va Hajjaj ibn Yusuf davrida ayniqsa faol edilar. Hajjaj ibn Yusuf, umaviylarning muhim hokimi va qo‘mondoni bo‘lib, Xovarijlarga qarshi bir necha marta shiddatli janglar olib bordi va ularning qo‘zg‘olonlarini qattiq bostirdi.
Abbosiylar boshqaruvi davrining boshlarida ham Xovarijlar faol qolishdi, ayniqsa uzoq hududlarda. Ular Abbosiy xalifalarga qarshi qo‘zg‘olonlar boshladilar va Islom xalifaligi barqarorligiga jiddiy tahdid solgan.
Abbosiy xalifalari Xovarij isyonkor guruhlarga qarshi kurashishga va ularning qo‘zg‘olonlarini bostirishga harakat qilishdi, ammo Xovarijlar uzoq vaqt davomida jiddiy muammo va tahdid sifatida qolishdi. Bu davrda ular bir necha bor Iroq, Arabiston yarimoroli, Yaman, Fors va Shimoliy Afrikada musulmonlarga qarshi isyon ko‘tarishdi.
Usmoniylar davrida Xovarijlar islom tarixining ilk davrlaridagi faoliyat ko‘rsatgan ko‘rinishda mavjud emas edi; chunki vaqt o‘tishi bilan ularning siyosiy va harbiy qudrati susaygan va Islom dunyosidagi ta’sirlari keskin cheklangan edi.
Ular bu davrda siyosiy guruh sifatida o‘z ahamiyatlarini yo‘qotdilar, bu davrda diniy va siyosiy muammolar asosan sunniy va shia tafovutlari, Safaviylar va Usmoniylar o‘rtasidagi raqobat va ichki islohotlar hamda modernizatsiyaga bog‘liq edi, Xovarij fitnalari emas.
Ehtimol, Xovarijlarga yaqin guruhlar yoki ular bilan o‘xshash fikrlarga ega bo‘lgan shaxslar kichik yoki olis jamiyatlarda mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin, ammo Usmoniylar xalifaligida keng siyosiy va diniy geografiyada muhim rol o‘ynamagan.
