Haris Mayar
ISHIDning davlat boshqaruvi
Zamonaviy dunyoda qonuniy hukumat barpo etish bu xalq va jamiyat tomonidan qabul qilingan printsiplar, institutlar va mexanizmlarga asoslanishni talab etadi. Hatto Islom nuqtai nazaridan kamchiliklari bor deb qaraladigan insoniy hukumatlar ham davlat ishlarini tartibli va tizimli ravishda yuritadigan institutlarga ega bo‘ladi: qonunlar, nazorat organlari va hisobdorlik mexanizmlari. Ilohiy tamoyillarga asoslangan haqiqiy islomiy boshqaruv esa boshqaruvning mukammal namunasi sifatida qaraladi.
Islomdagi ideal boshqaruv modeli Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.)ning hayoti va faoliyatiga asoslangan bo‘lib, u 23 yil mobaynida barqaror va faol bir madaniyat qurgan. Bu model rashidun xalifaligi davrida o‘zining oltin davrini boshdan kechirgan: keng qamrovli adolat, shura va maslahat, hukmdorlarning hisobdorligi, fuqarolarning huquqlariga hurmat hamda ijtimoiy farovonlik bularning barchasi jamiyatni birlashtiruvchi kuch bo‘lgan.
Biroq ISHID soxta xalifalik da’vosini ilgari surib, aslida hukumatning qorong‘u soyasini yaratdi. U diniy tushunchalarni suiiste’mol qilib, Islom tarixini noto‘g‘ri talqin qildi va “islomiy davlat” deb atashga arzigulik bo‘lmagan, qonuniy va ijtimoiy jihatdan yaroqsiz tizim tashkil etdi.
ISHIDning asossiz boshqaruvining poydevori uchta xavfli ustunga tayanardi: tizimli zo‘ravonlik va bosim, diniy ta’limotlarning ataylab burmalanishi va soxta qonuniylikni ko‘rsatishga intilish. Ular rasmiy idoralar sudlar va “Islomiy” politsiya yaratish orqali tashqi ko‘rinishda hokimiyatga qonuniylik berishga harakat qilishdi, ammo amalda bu idoralar muxoliflarni bostirish, diniy qadriyatlarni buzish va jinoyatlarni oqlash uchun qo‘l kelardi.
Masalan, ISHID tuzgan sudlar o‘lim hukmlari chiqarib, mahbuslarni qiynoqqa solardi bularning barchasi islomiy adliya talablariga zid tarzda, eng oddiy huquqiy tamoyillar ham hisobga olinmasdan amalga oshirilgan. Shuning uchun ularning da’vosi na qonuniy, na diniy asosga ega edi.
ISHID tomonidan targ‘ib qilingan boshqaruv na xalqaro boshqaruv standartlariga javob berardi, na rashidun xalifaligining adolat, shura va xalq roziligiga asoslangan modeliga o‘xshardi. Ular kuch va majburlash orqali hokimiyatni egallab, faqat o‘z manfaatlari va ortida turgan kuchlarning maqsadlarini ilgari surishga xizmat qildilar.
Xulosa qilib aytganda, bu takfirchi guruh xalifalikning porloq tarixini buzib, uni soxta va zararli tasavvurga aylantirdi. ISHIDning boshqaruv modeli diniy qonuniylikdan, omma tomonidan qabul qilinishdan va amaliy samaradorlikdan mutlaqo mahrum edi. U haqiqiy davlat emas, balki yoshlarni chalg‘itish va yomon niyatlarni ilgari surish uchun mo‘ljallangan xavfli illyuziya edi.
Bu tizimni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, qanday qilib diniy tushunchalar manipulyatsiya orqali zulmkor institutsiyaga aylantirilishi mumkin va bunday tuzilma nafaqat Islomga zarar yetkazadi, balki butun mintaqa va jahon barqarorligiga xavf tug‘diradi. Ushbu maqola kelgusidagi tahlillarga asos bo‘lib, ISHIDning noqonuniy va asossiz boshqaruvi qanday qilib oxir-oqibat mag‘lubiyatga uchraganini yanada batafsil ko‘rsatishni maqsad qiladi.
