Iqbol Hamzah
Pokistonni qulashga olib borayotgan omillarning yettinchisi mamlakatdagi chuqur etnik bo‘linish va xalq orasidagi ishonchsizlikdir. Umuman olganda, Pokistonda to‘rtta yirik qavm yashaydi: panjobiylar, balujlar, sindhiylar va pushtunlar. Bu qavmlar asosan o‘zlariga xos hududlarda, o‘z viloyatlarida istiqomat qilishadi va har biri alohida madaniyat, urf-odat va qadriyatlarga ega. Ana shu geografik ajralish va turmush an’analarining farqi qavmlar o‘rtasida uzoqlik va ishonchsizlik tug‘dirgan.
Pokistonning zolim harbiy rejimining mazmunsiz va xavfli siyosati esa bu ixtiloflarni yanada kuchaytirgan. Harbiy rejimning eng qadimgi va davomli siyosatlaridan biri ayniqsa pushtunlarni bir-biriga qarshi gijg‘ish va ularning orasiga adovat solishdir. Bu siyosat yillar davomida pushtunlar yashaydigan hududlarda izchil ravishda amalga oshirib kelingan.
Agar Balujistondagi pushtun hududlariga nazar tashlasak, Pokiston tashkil topgan kundan beri pushtun qabilalari masalan, Achakzay va Nurzay lar o‘rtasida adovat mavjud bo‘lgan. Achakzaylar ichida ham Hamidzay va G‘abizaylar o‘rtasida o‘nlab yillarga cho‘zilgan dushmanlik tarixi bor. Kakar va Achakzay qabilalari o‘rtasida ham adovat alomatlari ko‘rinadi. Shuningdek, harbiy rejim pushtunlar bilan balujlarni ham bir-biriga qarshi qo‘yishga doimo urinib kelgan.
Fuj Pokistonning maqsadi shundan iborat ediki, bu qavmlarning rivojlanishini to‘xtatib, hokimiyatni faqat panjobiylarning qo‘lida saqlab qolishsin. Shuningdek, qavmlar ichidagi ichki nizolardan foydalanib, Balujiston va Xaybar Paxtunxvadagi boy mineral manbalarni talashgan. Bu siyosat yillar davomida harbiy rejimga manfaat keltirdi, biroq bugun u yiringlagan yara tusini oldi.
Bugun baluj xalqining umumiy kayfiyati butunlay o‘zgargan. Deyarli har bir baluj: Panjab bizning konlarimizni talayapti, haqlarimizni bermaydi, boyligimizni Panjab manfaatiga ishlatyapti, deya darg‘azab. Pushtunlar ham nihoyatda norozi: ular nazarida Pokistonning harbiy rejimi faqat Panjab manfaatini himoya qiladi. Sindhiylar ham shikoyat qiladi: ularga armiyada ham, hukumatda ham o‘z haqlariga yarasha vakolat berilmagan.
Ana shu ixtiloflar tufayli harbiy rejim o‘zining milliy legitimligini yo‘qotdi, xalq orasidagi tayanch ildizlari esa zaiflashdi. Uch yirik qavm baluj, pushtun va sindhiylar harbiy rejimni o‘z hukumatimiz deb bilmaydi, haqiqiy hokimiyat faqat panjobiylarning qo‘lida deb hisoblaydi.
Qavmlar shu darajada charchab ketganki, hatto balujlar va pushtunlar o‘z mustaqil davlatlariga ega bo‘lishni xohlashmoqda. Shu maqsadda harakatlar tuzishgan va ular bugun harbiy rejim uchun jiddiy muammo bo‘lib qolgan. Baluj qavmi esa panjobiylarning bosqinchilik va zo‘ravonlik hukmronligidan qutulish uchun qurolli kurash boshlab yuborgan.
Pokistonning harbiy rejimi ilgari ham og‘ir iqtisodiy, xavfsizlik va siyosiy muammolarga giriftor edi. Endi esa etnik ixtiloflar ham uning tanasiga kuchli zarba bo‘lib tushdi. Bu ixtiloflar shu qadar chuqurlashdiki, harbiy rejim ularni boshqarishga ojiz va notavon holga kelgan. Bu omillarning barchasi Pokistonning kelajakdagi qulashiga jiddiy sabablar bo‘lib turibdi.
