Sayfuddin vazirval
Peshaverdagi ishonchli xavfsizlik manbalarining aytishicha, “Zalmi Badaxshiy” ISHIDning yetakchi reja tuzuvchilaridan biri yo‘q qilingan. U 2025-yil 11-fevral kuni Qunduz shahri markazidagi Kobul banki vakolatxonasiga qarshi amalga oshirilgan xudkushlik hujumini rejalashtirgan shaxs edi. U nafaqat bu hujumni rejalashtirgan, balki ISHIDning Xuroson bo‘limining yuqori darajadagi operativ reja tuzuvchisi hamda ushbu bo‘limning o‘zini yetakchi deb e’lon qilgan Shahob al-Muhajirning yaqinlaridan biri hisoblangan. Hodisadan so‘ng u Afg‘oniston Islomiy Amirligining razvedka bo‘linmalari tomonidan ta’qib qilinishidan qo‘rqib, Pokistonning Xayber Paxtunxva hududiga qochib ketgan edi.
Bu voqea o‘z-o‘zidan ko‘plab xabarlar zanjirini yana ham mustahkamlaydi. Uzoq vaqtdan beri xabardor manbalar ta’kidlab keladiki, ISHIDning targ‘ibot va harbiy rahbariyati Afg‘onistondan qochib ketganidan so‘ng Pokistonning qabila hududlarida boshpana topgan. Avval ham bir necha voqealar shuni ko‘rsatgan ediki, ISHID Xurosonning asosiy shaxslari ko‘pincha Pokistonning qabila hududlarida yashab, o‘z faoliyatlarini o‘sha yerdan olib borishadi. Hatto bu hududlarda ularning noma’lum shaxslar tomonidan nishonga olingani haqida ham bir necha bor xabarlar tarqalgan edi.
Tirah, Turdara, Orakzay va Shalmon hududlari Xayber Paxtunxvada uzoq vaqtdan beri ISHID uchun boshpana sifatida tilga olinadi. Bu hududlar Pokiston xavfsizlik tuzilmalarining ta’siri va strategik hisob-kitoblari mavjud bo‘lgan joylar sifatida tasavvur qilinadi.
Shu sababli ko‘plab tahlilchilar ISHID mustaqil va o‘zini o‘zi boshqaradigan tashkilot emas, balki Pokistonning razvedka o‘yinlarida vositachi (proxy) tarmoqga aylangan deb hisoblaydi. Ularning fikricha, bunday guruhlarning mavjudligi Afg‘oniston, mintaqa va hatto dunyoda beqarorlikni davom ettirish uchun tahdid va bosim vositasiga aylangan. Aynan shu omil Pokiston harbiy rejimining ayrim doiralari ISHID yetakchilariga boshpana berib, ularning faoliyatini o‘sha joylardan tashkil etishiga imkon yaratadi.
Zalmi Badaxshiy ishi ham ushbu jumboqning yana bir bo‘lagi bo‘lib ko‘rinadi. U Afg‘onistondan qochganidan so‘ng to‘g‘ridan-to‘g‘ri Xayber Paxtunxva hududlariga yo‘l olgan edi aynan shu joylar ISHIDni qayta tiklash va qayta tashkil etish markazlari sifatida tilga olinadi. Bu holat ISHID Xuroson tarmog‘i mintaqada shunchaki bir necha isyonchilardan iborat tasodifiy tuzilma emas, balki Pokistonda tayyorgarlik markazlari, moliyaviy ta’minot va boshpanaga ega kengroq tarmoqning bir qismi ekanligi ehtimolini kuchaytiradi.
Yana bir muhim jihat shundaki, ISHIDni moliyaviy qo‘llab-quvvatlovchi va himoya qiluvchi davlatlar mintaqadagi muhitni ataylab keskin va noaniq holatda saqlashga harakat qiladi. Chunki bunday vaziyat ISHID kabi terrorchi guruhlarga qarshi samarali operatsiyalarni murakkablashtiradi. Shu sababli ayrim tadqiqotchilar ISHID amalda vositachi qurolli guruhga aylangan degan xulosaga kelmoqda. Tarix davomida ham ayrim davlatlar o‘z strategik maqsadlarini ilgari surish uchun bunday qurolli vositachi guruhlardan foydalangan holatlar ko‘p bo‘lgan.
Umuman olganda, Peshaver voqeasi shunchaki bir operatsiya rejalashtiruvchisining o‘ldirilgani haqidagi xabar emas, balki ISHID Xurosonning haqiqiy homiylari va faoliyat geografiyasi haqidagi kattaroq jumboqning bir qismidir. Terror tarmoqlarining moliyaviy manbalari, tayyorgarlik markazlari va boshpanalari yo‘q qilinmaguncha, bunday guruhlarni to‘liq yo‘qotish juda qiyin bo‘lib qoladi.
