Ajmal G‘aznaviy
Tarixning uzun sahifalari abadiy bir haqiqatni hikoya qiladi: hech bir imperiya, hech bir qudrat va hech bir strategiya tirik bir millatning qat’iyatini sindira olmagan. Qudratlar keladi, reja tuzadi, urushlarni boshlaydi va so‘ng mag‘lubiyatdan keyin tarix qorong‘uliklarida yo‘qolib ketadi; ammo millatlar qoladi, chunki millat bu tuproq, e’tiqod, izzat va o‘zlikdan kelib chiqqan kuch bo‘lib, u zo‘ravonlik, fitna va razvedka o‘yinlari qarshisida ham sinmaydi.
Zamonaviy tarixda ham bu haqiqat yana bir bor takrorlandi. 2001-yilda Amerika Qo‘shma Shtatlari boshchiligidagi global koalitsiya Afg‘oniston urushini boshlaganida, dunyoning ko‘plab strategik markazlari kuchlar muvozanati uzoq muddatga o‘zgaradi, deb o‘ylagan edi. Ilg‘or qurollar, ulkan armiyalar va xalqaro bosimlar barchasi afg‘on xalqini mag‘lub etish uchun birlashgan edi. Ammo urush natijalari shuni ko‘rsatdiki, agar millat o‘z o‘zligi va mustaqilligi uchun tursa, hatto dunyoning eng katta qudratlari ham uning irodasini sindira olmaydi.
Bu tajriba yakunlangach, global siyosat yangi bosqichga o‘tdi. Harbiy ishtirok kamaydi, ammo siyosiy va razvedkaviy raqobatlar yanada chuqurlashdi. Jang maydonida g‘alaba qozona olmagan kuchlar endi ta’sir o‘tkazishning yangi yo‘llarini izlamoqda shunday yo‘llarki, ular beqarorlikni yoyadi va mintaqaviy oqimlar orqali o‘z strategiyalarini amalga oshirishga urinadi.
Bu tenglamada Janubiy Osiyo geografiyasi yana siyosiy raqobatlar markaziga aylandi. Xususan, Pokiston harbiy tuzilmasining ayrim doiralari xalqaro raqobatning muhim bosqichida begonalarning maqsadlarini amalga oshirishda qo‘llanilayotgani haqidagi ayblovlarga duch kelmoqda. Ushbu ayblovlarga ko‘ra, mintaqa doimiy bosim ostida ushlab turilib, strategik muvozanat o‘zgartirilishga harakat qilinmoqda.
Siyosiy uchrashuvlar va safarlar zanjiri ham shu muhokamaning bir qismiga aylangan. General Osim Munir, Pokiston qurolli kuchlari bosh qo‘mondoni, bir necha bor Vashingtondagi siyosiy doiralar bilan aloqalar o‘rnatgan, Pokiston bosh vaziri Shahboz Sharif esa Amerika rahbarlari bilan aloqalarni mustahkamlashga urg‘u bergan. AQSh prezidenti Donald Tramp ham mintaqaning xavfsizlik tenglamalari haqida fikrlar bildirgan bo‘lib, bu masala tahlilchilar e’tiborini tortgan.
Shu bilan birga, keng mintaqa ehtimoliy yangi qarama-qarshiliklar soyasida qolmoqda. Eronga bosimlarning ortishi, Yaqin Sharqdagi inqirozlar va global kuchlar o‘rtasidagi raqobat mintaqani katta strategik o‘yin markaziga aylantirmoqda. Ammo barcha bu tenglamalarda eng muhim omil xalqlarning irodasi bo‘lib qolmoqda.
Tarix bizga shuni o‘rgatadiki, strategiyalar qog‘ozda kuchli ko‘rinadi, ammo ular xalqlar irodasi bilan to‘qnash kelganda mag‘lub bo‘ladi. Chunki strategiya bir necha siyosatchining rejasi, iroda esa butun bir millatning umumiy ongidir. Rejalar idora stollarida chiziladi, iroda esa fidoyilik, kurash va e’tiqod orqali kuch oladi.
Millatlar urush yuklatilgani uchun emas, balki o‘z irodasini yo‘qotganida sinadi. Ammo iroda tirik bo‘lsa, hatto dunyoning eng murakkab siyosiy o‘yinlari ham millatning kelajagini o‘zgartira olmaydi.
Bugun mintaqaning siyosiy muhitida shu asosiy savol yana paydo bo‘lmoqda: begonalarning manfaatlari uchun ishlab chiqilgan strategiyalar xalqlar irodasi qarshisida uzoq muddat barqaror qolishi mumkinmi?
Tarix hozirgacha aniq javob beradi: imperiyalar qulagan, strategiyalar o‘zgargan, qudratlar almashgan, ammo o‘z izzati va mustaqilligini himoya qilishni vazifa deb bilgan millatlar abadiy qolgan. Oxir-oqibat, yakuniy qaror qurollardan ham emas, razvedka va strategiyalardan ham emas yakuniy qaror sinmas irodaga ega bo‘lgan millatlarniki bo‘ladi.
