Jabir Jamol
Janubiy Osiyoning notinch va inqirozga yuz tutgan geografiyasida, chegaralar faqat xaritada chizilmagan, balki insonlarning hayoti va taqdiriga ham ta’sir ko‘rsatadigan bir hududda Pokistonning harbiy rejimi yana o‘zining haqiqiy qiyofasini namoyon qilmoqda. Bu safar u qo‘shni sifatida emas, balki xavfli va beparvo siyosiy o‘yinchi sifatida ish tutib, kelgusi yillarda mintaqa barqarorligiga jiddiy tahdid solishi mumkin bo‘lgan qadamni tashladi.
Sobiq arbakilarni, ya’ni bir vaqtlar Afg‘onistondagi avvalgi tuzumlar xizmatida bo‘lgan ildizsiz va mag‘lub unsurlarni yana ishga solish hamda ularni mintaqaviy xavfsizlik shaxmatida yangi vosita sifatida qo‘llash nafaqat Islomobodning strategik ojizligini namoyon etadi, balki yangi va xavfli inqiroz yuzaga kelishi haqida ham xavotirli signal bermoqda. Bir vaqtlar xorijiy bosqinchilar va ularning ichki tarafdorlari yonida turgan arbakilar bugun Pokiston harbiy rejimi qo‘lida bo‘linish, tartibsizlik va beqarorlikni keltirib chiqarish vositasiga aylantirilmoqda.
Uzoq yillar davomida terrorchi guruhlarni, jumladan IShIDni qo‘llab-quvvatlash va o‘qitirishda ayblanib kelgan Pokiston harbiy rejimi bu safar arbakilar tarmoqlarini qayta tiklash orqali beqarorlik yaratish bo‘yicha yangi, ammo tanish rejani amalga oshirmoqda. Xabarlarga ko‘ra, Balujiston va Xaybar-Paxtunxvadagi maxfiy o‘quv markazlarida davom etayotgan bu xavfli o‘yin faqat Afg‘onistonni beqarorlashtirishga urinish emas, balki butun mintaqa barqarorligi, global xavfsizlik va hatto Pokistonning ichki barqarorligiga putur yetkazishga qaratilgan harakat sifatida ham ko‘rilmoqda.
Tashvishli jihati shundaki, bu kuchlar umumiy tasavvurga zid ravishda tartibli va qudratli tuzilmaga ega bo‘lmasa-da, shunga qaramay, mintaqa va dunyo uchun sezilarli tahdidga aylanishi mumkin. Pokiston armiyasining keng ko‘lamli ko‘magi ostida ushbu unsurlar asta-sekin, ammo uzluksiz ravishda mintaqadagi siyosiy barqarorlik poydevoriga putur yetkazmoqda hamda zaharli bo‘linish va tartibsizlik siyosati orqali mintaqaga chuqur jarohatlar yetkazmoqda.
Bu masalaning ahamiyati shundaki, Pokiston bu harakati bilan xavfli o‘yinning chegaralaridan ham oshib, o‘z faoliyatida zulm, jinoyat va tartibsizlikdan boshqa muhim tajribaga ega bo‘lmagan unsurlarga boshpana berdi. Bu guruhlarning Afg‘onistondagi faoliyati tarixi, ayniqsa respublika davridagi tajriba, ularning hech qachon markaziy hukumat tomonidan to‘liq nazorat qilinmaganini yaqqol ko‘rsatadi. Aksincha, ular o‘zboshimcha qurollangan shaxslar sifatida davlat hokimiyatini zaiflashtirib, oddiy aholiga zulm va tazyiq o‘tkazgan.
Endilikda ushbu qochqin va zaif unsurlar Pokiston razvedka idoralari himoyasi ostida birlashtirilayotgan bir paytda, ular nafaqat Afg‘onistonga tahdid soluvchi vositaga, balki Pokiston va butun mintaqa uchun jiddiy xavfsizlik muammosiga aylanishi mumkin. Balujistonda ushbu kuchlarning mavjudligiga qarshi keng ko‘lamli noroziliklar va xalq reaksiyalari kuzatilayotgani haqidagi xabarlar bu loyihaning hatto Pokiston ichida ham tobora kuchayib borayotgan qarshilikka duch kelayotganini ko‘rsatmoqda. Bu noroziliklar inqiroz ko‘lami tez orada oddiy xavfsizlik loyihasi doirasidan chiqib, Pokiston siyosiy barqarorligi uchun jiddiy muammoga aylanishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Boshqa tomondan, Pokistonning bu harakati faqat Afg‘oniston va baluj xalqiga tahdid solmaydi, balki mintaqa barqarorligi va global xavfsizlikni ham jiddiy xavf ostida qoldiradi. Davlatlarning qonuniy tuzilmalari tashqarisida mas’uliyatsiz qurolli guruhlarni o‘qitish va tashkil etish doimo beqaror va xavfli unsurlar shakllanishiga zamin yaratib kelgan. Bunday guruhlar har qanday vaqtda turli tomonlar tomonidan o‘z maqsadlarini amalga oshirish uchun foydalanilishi mumkin. Axloqiy va insoniy qadriyatlarga sodiq bo‘lmagan, faqat moliyaviy manfaat va shaxsiy imtiyozlar asosida harakat qiladigan guruhlar xalqaro ekstremistik tarmoqlar va oqimlar bilan osonlikcha aloqa o‘rnatib, mintaqaga ekstremizmning yangi shaklini olib kirishi mumkin.
Aslida, Pokiston hozir tarbiyalayotgan narsa nazorat qilinadigan qurolli kuch emas, balki alangasi juda tez orada ushbu mamlakatning o‘zini va qo‘shni davlatlarni ham qamrab olishi mumkin bo‘lgan olovdir. O‘tmishda terrorchi guruhlarni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha muvaffaqiyatsiz tajribalarni yana takrorlayotgan bu siyosat Islomobod tarixdan saboq olmaganini ko‘rsatadi. U hanuz o‘zi yaratgan xavfni qisqa muddatli manfaatlarini ta’minlash uchun nazorat ostida ushlab turishi mumkin, deb o‘ylamoqda. Ammo u bir haqiqatni unutmoqda: bir kun kelib, aynan shu musibat uni yetishtirgan tomonning o‘ziga ham qaytadi.
Oxir-oqibat, Pokiston harbiy rejimining bu harakatiga shunchaki xavfsizlik amaliyoti sifatida qarash kerak emas. Uni mintaqaviy tenglamalarni o‘zgartirish va siyosiy barqarorlikni zaiflashtirishga qaratilgan keng ko‘lamli loyihaning bir qismi sifatida ko‘rish lozim. Islomobodning ikki tomonlama siyosati va terrorizmni yashirin qo‘llab-quvvatlashi bilan bog‘liq bo‘lgan bu xavfli o‘yin xalqaro hamjamiyatga aniq bir xabar bermoqda: terrorizmni tashqi siyosat vositasi sifatida qo‘llaydigan davlatlar doimo jahon tinchligi va xavfsizligiga doimiy tahdid bo‘lib qoladi.
Buzuq arbakilarni ushbu nopok o‘yinning yangi vositalariga aylantirishning hech qanday oqlovi yo‘q. Aksincha, bu o‘z ta’siri va hokimiyatini har qanday yo‘l bilan saqlab qolishga urinayotgan Pokiston harbiy rahbarlarining ojizligi va nochorligini ko‘rsatadi. Ammo haqiqat shuki, bu loyiha ham avvalgi shunga o‘xshash loyihalar kabi mag‘lubiyatga uchraydi va aynan shu tarbiyalangan katta muammo bir kun kelib Pokistonning o‘z xavfsizligi hamda butun mintaqa barqarorligi uchun eng katta tahdidga aylanishi mumkin.
