G‘iyosuddin
Yahudiylar va yahudiyona yo‘l tutuvchilarning tarix davomida shakllangan qadimiy odatlaridan biri ahdnomalarni buzish va o‘z majburiyatlarini inkor etishdir. Agar Pokiston rejimining tarixiga nazar tashlasak ham bu mamlakat hech qachon o‘z majburiyatlari va kelishuvlariga sodiq qolmaganini ko‘rish mumkin. U hanuz shu yo‘ldan davom etmoqda.
Mintaqadagi so‘nggi voqealar shuni ko‘rsatmoqdaki davlatlarning tashqi siyosatini har doim ham faqat rasmiy bayonotlarda e’lon qilinadigan fikrlar asosida tushunib bo‘lmaydi. Ba’zan voqealar o‘rtasidagi bog‘liqlik va siyosiy pozitsiyalardagi o‘zgarishlarni ham tahlil qilish zarur.
Shu nuqtayi nazardan 2026-yilda Saudiya Arabistoni Turkiya va Pokiston o‘rtasida tuzilgan Makka pakti mintaqa e’tiborini tortgan muhim voqealardan biri bo‘ldi. Biroq keyinchalik kutilganidek bu jarayon barqaror va samarali bir doiraga aylana olmadi.
Bunday sharoitda Afg‘oniston masalasi yana bir bor Pokistonning avtoritar hukumati uchun alohida ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur rejim Islomiy Amirlik bilan kelishmovchiliklarni hal etish uchun barcha diplomatik imkoniyatlarini ishga solish o‘rniga so‘nggi oylarda Afg‘oniston hududidan Pokistonga tahdidlar yo‘naltirilayotgani haqidagi xavfsizlik da’volari va iddaolarini tobora ko‘proq ilgari surmoqda. Shu bilan birga Afg‘onistonga qarshi havo hujumlarini ham kuchaytirmoqda.
Bu yerda muhim bir savol tug‘iladi: Afg‘oniston yana Pokiston tashqi siyosatidagi muammolar va muvaffaqiyatsizliklarni boshqarish vositasiga aylantirilmoqdami?
Pokiston harbiy rejimi o‘z harakatlarini oqlash uchun odatda qurolli muxolif kuchlar mavjudligi va xavfsizlikka tahdidlar haqida gapiradi hamda avvalgidek shafqatsiz harakatlarini qayta boshlaydi. Agar Pokiston hukumatining xavotirlari haqiqatan ham xavfsizlik bilan bog‘liq bo‘lsa bu muammoning yechimi muloqot dalillarni taqdim etish to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar va qo‘shma xavfsizlik mexanizmini yaratish orqali izlanishi kerak.
Muammo siyosiy yoki xavfsizlik bosimi kuchaygan har safar Afg‘oniston aybdor tomon sifatida ko‘rsatilayotganida yanada jiddiylashadi. Bunday yondashuv muammoni hal qilish o‘rniga inqirozning takrorlanishi uchun zamin yaratadi. Afg‘onistonni Pokistondagi barcha xavfsizlik muammolarining mas’uli deb bo‘lmaydi. Shuningdek Pokiston o‘zining barcha muammolarini chegaraning narigi tomonidagi harbiy amaliyotlar orqali hal qila olmaydi.
Shu nuqtayi nazardan bugun Afg‘onistonda kechayotgan voqealar faqat xavfsizlik masalasi emas balki kengroq mintaqaviy tenglamaning bir qismi hamdir. Bu tenglamada Pokiston mintaqadagi yangi o‘zgarishlar sharoitida o‘z mavqei va manfaatlarini saqlab qolishga intilmoqda.
Endi ahd va kelishuvlardagi majburiyatlarni amalda bajarish vaqti keldi. Chunki majburiyatlarni buzish va ahdnomalarga xilof ish tutish ushbu ikkiyuzlama hukumatning tabiatiga singib ketgan. Bu hukumat boshidanoq Makka paktini soxtalik va aldov bilan imzoladi ammo hozir o‘z zimmasidagi majburiyatlarga qaramay ushbu kelishuvni amalga oshirishni istamay Afg‘onistonni bahona qilmoqda. Holbuki quyoshni barmoq bilan berkitib bo‘lmaydi va hamma masalaning asl mohiyati nimada ekanini biladi.
Xulosa qilib aytganda xabar aniq: agar mintaqadagi siyosiy yo‘nalish kutilgan natijaga olib kelmasa yana Afg‘oniston masalasiga qaytish va xavfsizlik tahdidlarini ro‘kach qilish Pokiston rejimidagi muammolarga barqaror yechim bo‘la olmaydi.
Afg‘onistonga ham qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro hurmat asosida muvozanatli munosabatlar kerak. Ikki davlat o‘rtasidagi xavfsizlik bilan bog‘liq kelishmovchiliklar bombardimon va harbiy bosim orqali emas balki muloqot va o‘zaro anglashuv orqali hal qilinishi lozim. Qo‘shnichilik geografik voqelikdir va hech bir davlat boshqa bir davlatni mintaqa xaritasidan o‘chirib tashlay olmaydi.
Shu bois agar Pokiston o‘tmish tajribalaridan saboq olgan bo‘lsa Afg‘oniston masalasi bilan jamoatchilik fikrini chalg‘itish uning sharmandaliklari va ahdlarni buzishini yashira olmasligini anglab yetishi kerak. Biroq bu vaziyatni o‘zgartirish yo‘li Afg‘oniston osmonidan emas balki o‘zini isloh qilish va Islomga mahkam yopishishdan boshlanadi. Ana shundagina u shu paytgacha erisha olmagan izzat va sharafga ega bo‘lishi mumkin.
Afg‘oniston endi boshqalarning tashqi siyosatdagi muvaffaqiyatsizliklari qurboniga aylantirilmasligi kerak. Pokiston ham shuni anglashi lozimki taraqqiyot barqarorlik va izzat Afg‘onistonni bombardimon qilish yoki unga nisbatan harbiy bosimni kuchaytirish orqali qo‘lga kiritilmaydi.
