Daktor Ahror
Markazi avval Suriya (Shom)da joylashgan ISHID guruhi yangi ma’lumotlarga ko‘ra o‘z markazini Somaliga ko‘chirgan. Bu ko‘chirish chuqur maslahatlar va har tomonlama tahlillar asosida amalga oshirilgan. Ayrim ishonchli manbalarga ko‘ra, bu jarayonda iroqlik ISHID a’zolari muhim rol o‘ynagan. Ularning maqsadi Shomdagi, internet orqali boshqarilgan va iroqliklarga yetarli imkoniyat bermagan rahbarlik tizimini Shom guruhidan olib, afrikalik ISHID a’zolariga topshirish bo‘lgan.
Nega bu ko‘chirish amalga oshirildi?
Birinchi sabab: ISHIDning paydo bo‘lishi va tuzilmasi iroqlik guruh tomonidan shakllantirilgan bo‘lib, rahbarlik ham ularning qo‘lida edi. Garchi Abu Bakr al-Bag‘dodiy o‘zining soxta “xalifalik” markazini Shom hududida belgilagan bo‘lsa-da, markaziy idoralarning muhim lavozimlariga iroqliklar tayinlangan edi. Bu tuzilma 2017 yilgacha yaxshi ishlagan, biroq keyinchalik ISHIDning Iroqdagi yetakchi shaxslari AQSh va ittifoqchilari hamda shomlik josuslar yordamida yo‘q qilina boshladi va ularning o‘rniga AQShga yaqin bo‘lgan guruhlar kela boshladi.
Bu harakatlar qisman natija berdi, ammo hali ko‘plab Bag‘dodiyga sodiq rahbarlar mavjud edi.
Shomdagi ISHID holati tobora yomonlashib borar edi. Ular vaziyatni nazorat qilishga urinardi, biroq jarayon ularning qo‘lidan chiqib ketgan edi. Shu davrda Abu Bakr al-Bag‘dodiy ham sahnadan ketdi va oz sonli iroqliklar maydonda qoldi. Shomlik va iroqlik ISHID a’zolari birgalikda tashkilot tuzilmasini o‘zgartirib, ko‘plab “vazirliklar”ni bekor qildi yoki birlashtirdi.
Yangi tuzilmada “xavfsizlik vazirligi” kabi muhim lavozimlar shomliklar qo‘liga o‘tdi, chunki bu idora harbiy va xavfsizlik ishlarini boshqarar, rahbarlar yashirin joylarini himoya qilish choralarini ko‘rar va boshqa bo‘linmalar bilan aloqada bo‘lib turar edi.
Ikkinchi sabab: Yangi tuzilmada iroqliklar va shomliklar ulushi teng bo‘ldi. Vaqt o‘tishi bilan iroqliklar ketma-ket yo‘q qilindi. Nihoyat, 2023 yilda Turkiya razvedka ma’lumotlari asosida guruh rahbari va “xalifasi”ni Suriyaning bir qishlog‘ida yo‘q qildi, guruh matbuot vakili “Abu Umar” esa tirik qo‘lga olindi.
Uning o‘limidan so‘ng ISHID uch oy davomida maslahat va muhokama qildi. Iroqlik ISHID a’zolari Somali tarafini qo‘llab-quvvatladi, shomliklar esa xalifa Shomdan bo‘lishi kerakligini aytdi. Afrika bo‘linmalarining ko‘pchiligi Somali vakili Shayx Abdulqodir Mo‘min bilan bay’at qildi. Xuroson va Pokiston bo‘linmalari ham unga qo‘shildi. Faqat shomliklar dastlab bunga qarshi bo‘ldi, biroq uzoq muzokaralardan so‘ng ular ham bay’atni qabul qildi.
Shayx Abdulqodir Mo‘min o‘zining birinchi safida iroqlik “Shayx Abu Huzayfa”ni matbuot vakili etib tayinladi. Shuningdek, maktablar boshqaruvi uchun shomlik shaxs tayinlandi, u esa 2024 yilda AQSh tomonidan yo‘q qilingan.
Uchinchi sabab: Shomlik va iroqlik ISHID a’zolari o‘rtasidagi kelishmovchilik 2025 yilda ham davom etdi. Suriya ichki ishlar vazirligi va xalqaro koalitsiya Halab viloyatining sharqidagi al-Bob shahrida qo‘shma operatsiya o‘tkazdi. Unda ISHIDning to‘rt a’zosi yo‘q qilindi va bir iroqlik yuqori darajali rahbar tirik qo‘lga olindi.
Keyinchalik koalitsiya kuchlari Turkiya-Suriya chegarasida tungi operatsiya o‘tkazdi. Manbalarga ko‘ra, bu operatsiyada “Imron” ismli shomlik ISHID a’zosi yo‘q qilingan. Iroq ommaviy axborot vositalari bu razvedka ma’lumotlari Iroq xavfsizlik kuchlari tomonidan koalitsiyaga berilganini xabar qilgan.
