Ehsan
Islom tarixi davomida din nomi bilan maydonga chiqqan, ammo butunlay adashgan yo‘ldan borib, musulmon ummatining fikriy va ijtimoiy asoslariga zarar yetkazgan oqimlar doimo mavjud bo‘lgan. Ushbu oqimlar orasida eng birinchi va eng ta’sirli guruh hijriy birinchi asrda Xavorij nomi bilan paydo bo‘lgan firqa edi.
Ular birinchi bo‘lib musulmonlarni takfir qilish eshigini ochdilar va «La hukma illa lillah» shiori ostida islomiy jamiyatdan ajralib chiqdilar hamda o‘zlari bilan bir fikrda bo‘lmagan kishilarning qonini halol deb bildilar. Garchi o‘z davrida bostirilgan bo‘lsalar-da, ularning fikri va e’tiqodi yo‘qolib ketmadi hamda tarixning turli davrlarida yangi guruh va firqalar shaklida qayta-qayta tiklandi.
Bugungi kunda dunyo «Iroq va Shom Islom Davlati» yoki qisqacha «IShID» nomi bilan tanigan tashkilot aslida ana shu qadimiy va adashgan oqimning davomidir. IShID zamonaviy ko‘rinish va yangi vositalardan foydalanib, xavorijlar asos solgan g‘oyalarni davom ettirmoqda. Jumladan, o‘zlariga qarshi bo‘lgan musulmonlarni keng ko‘lamda takfir qilish, qonuniy hokimlarga qarshi chiqish, dinni tushunishda haddan tashqari zohirparastlik va o‘zlariga qo‘shilmagan har qanday kishining qonini halol deb bilish shular jumlasidandir.
Xavorijlar bilan IShID o‘rtasidagi asosiy farq faqat vositalar va texnologiyalarda bo‘lib, fikriy asoslar va e’tiqodiy tamoyillarda emas. Xavorijlar qilich va xutbalar bilan kurashgan bo‘lsalar, IShID ilg‘or harbiy texnika, virtual makon, professional ommaviy axborot vositalari va yuqori sifatli media mahsulotlaridan foydalanib, zamonaviy tarixdagi eng dahshatli jinoyatlardan ayrimlarini Islom nomi bilan sodir etgan.
IShIDni to‘g‘ri anglash va uning haqiqiy mohiyatini tushunish uchun faqat Iroq va Suriyada so‘nggi yillarda yuz bergan voqealarga nazar tashlashning o‘zi kifoya emas. Bu takfirchi guruh o‘zaro bog‘liq bo‘lgan uchta asosiy omilning murakkab uyg‘unlashuvi mahsulidir. Birinchi omil uning tarixiy va kalomiy ildizlari bo‘lib, ular xavorijlar oqimiga borib taqaladi. Ushbu ildizlarni bilmasdan turib, IShID ning har qanday fikriy tahlili to‘liq bo‘la olmaydi.
Ikkinchi omil AQSH tomonidan Iroq ishg‘ol qilinganidan keyin yuzaga kelgan siyosiy va mintaqaviy sharoitlardir. Armiya tuzilmasining parchalanishi, mazhabiy kamsitishlar hamda Iroq va Suriyadagi fuqarolar urushlari uyushgan zo‘ravonlikning rivojlanishi uchun qulay muhit yaratdi.
Uchinchi omil esa markaziy hukumatlarning zaiflashuvi va uzoq davom etgan urushlar natijasida yuzaga kelgan hokimiyat bo‘shlig‘idir. Bu holat IShIDga yashirin va norasmiy guruhdan o‘zini davlat deb e’lon qilgan tuzilmaga aylanish imkonini berdi. U keng hududlarni o‘z nazorati ostiga oldi va milliardlab dollarlik moliyaviy manbalarga ega bo‘ldi.
Ushbu maqolada va keyingi turkum maqolalarda avvalo IShIDning paydo bo‘lish sabablari va ildizlarini ko‘rib chiqamiz hamda mintaqaviy sharoitlar, hokimiyat bo‘shlig‘i va undan oldingi takfirchi oqimlarning ushbu hodisaning shakllanishidagi rolini yoritamiz.
Shundan so‘ng ushbu guruhning tavhid, takfir, xalifalik va jihod kabi masalalardagi fikriy asoslari hamda qarashlarini tahlil va tanqid qilamiz. Keyingi bosqichda IShID ning uyushgan zo‘ravonlik, media targ‘iboti, kuch yig‘ish va virtual makondan foydalanish borasidagi amaliy usullari va mexanizmlarini o‘rganamiz.
So‘ngra IShID ning Afg‘onistondagi mavjudligi va faoliyati hamda xorijiy bosqin davrida sodir etgan dahshatli jinoyatlari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Yakunda esa ushbu oqimning Afg‘oniston jamiyatidagi xavfsizlik, ijtimoiy, fikriy va madaniy oqibatlari, shuningdek, uning global miqyosdagi ta’sirlari tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotning maqsadi takfirchi oqimni ilmiy va hujjatli asosda tanqid qilish uchun mustahkam poydevor yaratish hamda jamoatchilikning ushbu guruhning fikriy va amaliy og‘ishlari haqidagi tushunchasini yanada ravshan va chuqurroq qilishdan iboratdir.
