Akbar Jamol
Dunyoning har qanday hushyor o‘yinchisi ketma-ket mag‘lubiyatga uchrab, qo‘lidagi imkoniyatlarini boy bersa va cho‘ntagi bo‘shab qolsa, bir muddat to‘xtaydi, o‘z xatolari haqida o‘ylaydi va o‘yin siyosatini o‘zgartiradi. Ammo qimorga qaramlik shunday bir kulfatki, u insonni aql va tadbir ne’matidan mahrum qiladi.
Qimorboz ketma-ket mag‘lubiyatlarning og‘ir yuki ostida ruhiy va fikriy jihatdan holdan toyib, o‘yinni yutqazganini anglaganida, o‘yindan voz kechish o‘rniga yanada ko‘r ko‘rona va tavakkal harakatlarga qo‘l uradi. U avvalgidan ham kattaroq garov tikadi va omadning kutilmagan bir burilishi o‘tmishdagi barcha achchiq mag‘lubiyatlarini qoplab yuboradi, degan asossiz umid bilan yashaydi.
Agar bugungi kunda Pokistonning siyosiy va harbiy hukmron doiralari ruhiy holatini sinchkovlik bilan tahlil qilsak, Pokiston armiyasi bosh shtabi (GHQ) hamda uning soyasida faoliyat yuritayotgan Islomobod siyosiy doiralari aynan shunday mag‘lub va sarosimaga tushgan qimorbozga o‘xshaydi. Ular ichki muvaffaqiyatsizliklarini yashirish uchun endi Kashmir va Afg‘onistonning begunoh xalqi hayotini so‘nggi garov sifatida o‘yin stoliga qo‘yganlar. Bu tavakkalchi siyosatning asl mohiyatini tushunish uchun «inqiroz yaratish sanoati»ni o‘rganish lozim. Bu shunday bir tizimki, o‘nlab yillardan buyon Ravalpindi va Islomobodning yopiq eshiklari ortida shakllantirilib, mustahkamlab kelinmoqda.
Bir davlat uzoq vaqt davomida iqtisodiy inqirozlar girdobida qolsa, uning iqtisodiyoti xalqaro kreditorlarning sun’iy nafasiga tayanib yashasa, siyosiy beqarorlik kundan-kunga chuqurlashib borsa va ichki xavfsizlik tobora yemirila boshlasa, tabiiyki, xalq uyg‘onadi va savollar bera boshlaydi.
Oddiy odamlar non topish, boshpana, ish o‘rni va o‘zlarining qonuniy asosiy huquqlarini talab qilib ko‘chalarga chiqsa, zaif poydevor ustiga qurilgan tuzum qattiq larzaga keladi. Ana shunday vaziyatda xalqning g‘azabini bosish va uning e’tiborini asl muammolardan chalg‘itish uchun harbiy boshqaruv doimo eski sandig‘idan navbatdagi sun’iy va xayoliy «tashqi tahdid»ni chiqarib, uni ommaviy axborot vositalari orqali xalqqa taqdim etadi.
Odamlarga go‘yoki dushman kuchlari chegaralarda saf tortgani, Hindiston kashmirliklardan o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanayotgani, kashmirlik yetakchilarning uylaridan hind pullari topilgani, Afg‘oniston esa Pokistondagi tuzumni o‘zgartirishga urinayotgani haqida gapiriladi. Shu tariqa Pokiston xavfsizligi jiddiy tahdid ostida qolgani ta’kidlanadi. Natijada iqtisodiyot, demokratiya va asosiy huquqlar haqida gapirishni unutib, hamma armiya ortidan ergashishi kerakligi targ‘ib qilinadi. Bu Pokiston armiyasining eski va yillar davomida qo‘llanib kelayotgan siyosati bo‘lib, u orqali sodda va mazlum xalqning ongiga ta’sir ko‘rsatilib, ular qo‘rquv va hissiyotlar muhitida ushlab turiladi.
Ammo barcha bu urinishlar va targ‘ibotlarga qaramay, ichki vaziyat nazoratdan chiqib ketsa va tuzumning poydevorlari larzaga kela boshlasa, unda chegaradan tashqaridagi tavakkalchi harakatlar oxirgi chora sifatida maydonga chiqadi. Xost, Kunar va Paktika viloyatlarining tinch va oddiy qishloqlariga yog‘dirilgan bombalar aslida chuqur o‘ylangan mudofaa rejasining bir qismi emas edi. Ular qo‘rquv va sarosimaga tushgan harbiy tuzumning shoshqaloq hamda o‘ylamasdan qilgan harakati edi. Bu o‘yinning so‘nggi bosqichi bo‘lib, unda Pokiston armiyasining maqsadlari yo‘lida begunoh afg‘onlar, ayollar va bolalar qoni qurbon qilindi.
Pokiston armiyasining bu tajovuzkor va tavakkalchi harakati ortida ikki asosiy maqsad yashiringan edi. Birinchi maqsad mamlakat ichida sun’iy millatchilik tuyg‘ularini yana jonlantirish va xalqni armiyani hanuz mamlakat chegaralarining himoyachisi deb ishontirish edi. Ikkinchi maqsad esa xalqaro homiylar va ta’sirli xorijiy doiralarga Pokiston armiyasi mintaqaviy xavfsizlik masalalarida hanuz «ajralmas o‘yinchi va ittifoqchi» ekanini ko‘rsatishdan iborat edi.
Haqiqat shuki, Pokiston armiyasi Afg‘oniston va Hindistonga qarshi yaratib va saqlab kelayotgan doimiy taranglik hamda dushmanlik muhiti na geografik zarurat, na tabiiy ehtiyoj va na siyosiy uzoqni ko‘ra bilish belgisi hisoblanadi. Aksincha, bu ataylab va ongli ravishda shakllantirilgan «harbiy ehtiyoj» mahsulidir.
Bir lahza o‘ylab ko‘ring: agar ertaga chegaralarda barqaror tinchlik o‘rnatilsa, Afg‘oniston va Hindiston bilan savdo yo‘llari ochilsa hamda munosabatlar odatiy holatga qaytsa, unda bunday ulkan armiya, katta mudofaa budjeti va qattiqqo‘l xavfsizlik tizimini saqlab qolish uchun qanday asos qoladi?
Shu sababli harbiy tafakkur nuqtai nazaridan bu keng va qimmat tuzilmani saqlab qolish uchun xalq va ommaviy axborot vositalari ongida doimo bir qo‘rqinchli va doimiy dushman obrazini tirik tutish zarur deb hisoblanadi. Hatto buning oqibatida xalq iqtisodiyoti zarar ko‘rsa yoki qo‘shni musulmonlarning qoni to‘kilsa ham.
Ana shu jihat professional harbiy kuch bilan oddiy qimorboz o‘rtasidagi asosiy farqni ko‘rsatadi. Haqiqiy professional armiya tamoyillar, axloqiy qadriyatlar va vatan mudofaasi uchun kurashadi. Qimorboz esa faqat shaxsiy manfaatlari va o‘z qudratini saqlab qolish uchun donalarini harakatga keltiradi.
Harbiy muassasa mudofaa siyosatini chetga surib, begunoh insonlar hayotiga o‘yin kartalari yoki qimor donalari kabi munosabatda bo‘lsa, aslida u jang maydonida mag‘lub bo‘lishidan avval o‘zining axloqiy va strategik mag‘lubiyatini vijdon mahkamasida tan olgan bo‘ladi.
Islomobod va Ravalpindining so‘nggi siyosati kuchli va barqaror tizimning belgisi emas. Aksincha, bu o‘zi yaratgan vaziyatning qulashidan qo‘rqayotgan, zo‘ravon, sarosimaga tushgan va ruhiy jihatdan beqaror tizimning so‘nggi alomatlaridir. U bugun o‘z maqsadlarini begunoh insonlar qoni evaziga amalga oshirishga urinmoqda.
