Karim Akrami
Amirul-mo‘mininning nomaqbul urf-odatlardan tiyilishga doir tavsiyalari (2-qism)
Ushbu maqolaning birinchi qismida Amirul-mo‘minin hafizahulloh taoloning 17-sonli farmonida bayon etilgan nomaqbul urf-odatlarning asoslari va ko‘rinishlari ko‘rib chiqildi. Biroq ushbu farmonning ahamiyati faqat nomaqbul urf-odatlarni taqiqlash bilan cheklanmaydi. Uning ijrosi Afg‘oniston xalqi hayotida yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan amaliy samaralar va ijobiy natijalar ham muhim ahamiyatga ega. Rasmiy va joylardan olingan xabarlarga ko‘ra, ushbu farmonning ijro etilishi ko‘plab viloyatlarda ortiqcha xarajatlarning sezilarli darajada kamayishiga va oilalarda xotirjamlikning qayta tiklanishiga sabab bo‘lgan.
Masalan, G‘ur viloyati Amri ma’ruf boshqarmasi ma’lum qilishicha, ushbu viloyat muhtasiblarining Amirul-mo‘minin hafizahulloh farmonini ijro etish borasidagi sa’y-harakatlari natijasida 300 ta nomaqbul va shariatga zid urf-odat hamda rasm-rusumning oldi olingan. Ushbu holatlarning asosiy qismi to‘y marosimlari, ortiqcha xarajatlar va dabdababozlik bilan bog‘liq bo‘lgan. Bu raqamlar rahbariyat farmoni shunchaki og‘zaki va yozma tavsiya sifatida qog‘ozda qolmaganini, balki amalda ijro etilib, sezilarli natijalarga olib kelganini ko‘rsatadi.
Ushbu farmonning yana bir samarasi yillar davomida oilalar, ayniqsa, turmush qurish arafasida turgan yoshlar zimmasiga tushib kelgan og‘ir iqtisodiy yukning kamayishidir. Saripul viloyatida muhtasiblar va din ulamolari ishtirokida o‘tkazilgan qo‘shma yig‘ilishda ko‘plab yoshlar nikoh bilan bog‘liq katta xarajatlar va ortiqcha urf-odatlar sababli vatanini tark etib, xorijiy mamlakatlarga majburan muhojirlikka ketishga majbur bo‘layotgani ta’kidlangan. Bu fikr nomaqbul urf-odatlar bilan yoshlar migratsiyasi kabi ijtimoiy muammolar o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatadi.
17-sonli farmon ijro etilsa, oilalar jamiyatdagi obro‘-e’tiborini saqlab qolish uchun o‘z imkoniyatlaridan tashqari xarajat qilishga majbur bo‘lmaydi, yoshlar esa xotirjamroq tarzda oila qurish haqida o‘ylashlari mumkin bo‘ladi. Bag‘lon viloyatida ulamolar ishtirokida o‘tkazilgan yig‘ilishda ham to‘y, fotihaxonlik, aza va haj marosimlaridagi nomaqbul urf-odatlar xalq zimmasiga og‘ir xarajatlarni yuklayotgani va ba’zan oilaviy muammolarga sabab bo‘layotgani ta’kidlangan. Demak, ushbu farmonning ijrosi nafaqat oilalar iqtisodiyoti uchun foydali, balki oila mustahkamligini ta’minlash va uning parchalanishining oldini olishga ham xizmat qiladi.
Boshqa tomondan, 17-sonli farmonning ijrosi diniy va axloqiy jihatdan ham ijobiy samaralarni yuzaga keltiradi. Bodg‘is viloyatida o‘tkazilgan tushuntirish yig‘ilishida Ulamolar kengashi vakili va Haj hamda vaqf boshqarmasi vakili Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning hadislariga asoslanib, nomaqbul urf-odatlardan uzoqlashish va islomiy sunnatlarga qaytish zarurligini ta’kidlaganlar. Bu holat rahbariyat farmonining shar’iy asoslar bilan uyg‘unligini va uning ijrosi jamiyatda diniy qadriyatlarga sodiqlikni mustahkamlashga yordam berishini ko‘rsatadi.
Shuningdek, Foryob viloyatida o‘tkazilgan tushuntirish yig‘ilishida ushbu farmon to‘y, ta’ziya marosimlari, haj va umra bilan bog‘liq ortiqcha xarajatlar hamda jamiyatga zarar yetkazuvchi urf-odatlarning oldini olishga qaratilgani, ayni paytda ijtimoiy hayotda mo‘tadillik va soddalikni targ‘ib qilishi ta’kidlangan. Bu yondashuv Amirul-mo‘minin hafizahullohning maqsadi faqat nomaqbul urf-odatlarni taqiqlash emas, balki dabdababozlik va o‘zaro raqobat madaniyati o‘rniga islomiy mo‘tadillik va sodda hayot tarzini qaror toptirishdan iborat ekanini ko‘rsatadi.
Yana bir e’tiborga molik jihat ushbu farmonni tushuntirish va targ‘ib qilishda ommaviy axborot vositalari hamda madaniy muassasalarning rolidir. Daykundi viloyatida o‘tkazilgan muvofiqlashtirish yig‘ilishida ushbu viloyat Axborot va madaniyat boshqarmasi rahbari ommaviy axborot vositalaridan 17-sonli farmon haqida muntazam ravishda tushuntiruvchi materiallar tayyorlashni so‘ragan. Buning natijasida jamiyatda madaniy o‘zgarish yuzaga kelishi va zararli urf-odatlarning tarqalishi kamayishi ko‘zda tutilgan. Bu esa farmonning muvaffaqiyatli ijrosi ulamolar, mas’ullar, ommaviy axborot vositalari va aholining o‘zi ishtirok etadigan muvofiqlashtirilgan hamda keng qamrovli sa’y-harakatlarni talab qilishini ko‘rsatadi.
Shu munosabat bilan Tashqi ishlar vazirligi ham ushbu farmonning samarali ijrosini ta’minlash maqsadida yig‘ilish o‘tkazgan. Tashqi ishlar vaziri zararli va islomiy qadriyatlarga zid urf-odatlarning davom etishi nafaqat islomiy tamoyillarni buzishini, balki xalq zimmasiga ortiqcha moliyaviy yuk yuklab, keng norozilikni keltirib chiqarishini ta’kidlagan.
Amirul-mo‘minin hafizahulloh taoloning 17-sonli farmoni oddiy ma’muriy ko‘rsatmadan ancha keng bo‘lib, Afg‘oniston jamiyatining umumiy madaniyatini isloh qilishga qaratilgan kompleks strategiyadir. Uning samaralarini oilaviy xarajatlarni kamaytirish, yoshlar migratsiyasining oldini olish, oila mustahkamligini ta’minlash, diniy qadriyatlarga sodiqlikni kuchaytirish va sodda hayot tarzini targ‘ib qilishda ko‘rish mumkin.
Biroq ushbu samaralarning to‘liq ro‘yobga chiqishi uchun tushuntirish ishlarini uzluksiz davom ettirish, ulamolar va mas’ullarning hamkorligi hamda aholining faol ishtiroki zarur. G‘ur viloyatida 300 ta shariatga zid urf-odatning oldi olingani haqidagi tajriba tegishli muassasalarning jiddiy sa’y-harakatlari va o‘zaro hamkorligi orqali bunday urf-odatlarni jilovlash hamda jamiyatni islomiy soddalik sari yo‘naltirish mumkinligini ko‘rsatadi. Bu Amirul-mo‘minin hafizahulloh taolo intilayotgan ezgu maqsad bo‘lib, uning amalga oshishi har bir inson, oila va butun islomiy jamiyat manfaatlariga xizmat qiladi.
