Ahmad Yahyo
Tarixiy jihatdan Falastinning bosib olinishi:
Bugun G‘azoni kuydirayotgan olovni va dunyoni sukutga cho‘mdirgan soyani tushunish uchun, jarayonning boshlanishiga qaytish zarur bu uzun, murakkab va qonli jarayon qaysi manbadan boshlangani aniqlanadi.
Bu tarixiy qaytish muhim savollardan boshlanadi: qanday qilib ming yillik tarixga, asl va ildizli xalqga ega bo‘lgan bir diyorda zamonaviy dunyoning eng uzoq davom etgan va eng tortishuvli mojarosi yuzaga keldi? Qaysi davrda bosib olish urug‘i ekildi va qaysi siyosiy, fikriy va mustamlakachilik omillari uni o‘stirdi? Nega o‘n yilliklar o‘tsa ham, global kuchlar muvozanati o‘zgarsa ham, mojaro tugamadi, aksincha yanada murakkablashdi va zo‘ravon tus oldi?
Bu savollarga javob bugungi fojiani anglashning kalitidir.
Falastinning bosib olinishi XIX asr oxiriga borib taqaladi; o‘sha paytda Yevropada millatchilik harakatlari ko‘tarildi. Shu muhitda siyosiy sionizm g‘oyasi paydo bo‘lib, maqsadi yahudiylarning milliy uyi ni Falastinda qurish edi; o‘sha davrda Falastin Usmoniylar imperiyasi tasarrufida bo‘lib, aholining aksariyati arablar edi. Bu da’vo 1917-yilda Britaniya tomonidan e’lon qilingan Balfur deklaratsiyasi bilan rasmiylashdi. Birinchi jahon urushidan keyin Britaniya Falastinga hukmronlik qildi.
Britaniya davrida mustamlakachilik siyosatlari yahudiylarning Falastinga ko‘chirilishini rag‘batlantirish va yerlarning ularga o‘tishi asta-sekin hududning demografiyasini o‘zgartirdi va falastinlik arab aholisi bilan to‘qnashuv va zo‘ravonliklarni kuchaytirdi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Xolokost fojiasi sababli yahudiy davlati tuzish uchun xalqaro bosim ortdi. 1948-yilda BMT yahudiy davlati va arab davlati tuzishni taklif qildi. Sionist rahbarlar uni qabul qildi va Isroil davlatini e’lon qildi, falastinliklar va qo‘shni arab davlatlari esa bunga qarshi chiqdi. Natijada urush yuz berdi va Isroil g‘alaba qilib, BMT taklif qilgan hududlardan ham kengroq yerlarni egalladi.
Falastinliklar bu voqeani An-Nakba fojia deb ataydilar. Bu yuz minglab falastinliklarning majburan ko‘chirilishi, yerlarining tortib olinishi va uzoq davom etadigan fojeaning boshlanishi edi. 1967-yilgi urushda g‘arbiy sohil va G‘azo ham bosib olindi va jarohat chuqurlashdi.
Maqoladagi tahlil tarixiy hujjatlar, xalqaro siyosiy masalalar va mojaroning mafkuraviy ildizlarini o‘rganishga tayanadi. Maqsad voqealarni sanash emas, balki mustamlakachilik, millatchilik va yirik kuchlarning manfaatlarini anglashdir.
Bu tarix shuni ko‘rsatadiki, G‘azo bugun oddiy xavfsizlik masalasi emas yetmish yillik hikoyaning yakuniy bobidir: ko‘chirilish, qarshilik, bosib olish va avlodlar davom etgan qamal. Bu tarixni anglash bugungi insoniy fojiani tushunish va jahon hamjamiyatining sukutini baholash uchun zarurdir.
