Akbar Jamol
Amerikaning mag‘lubiyati va 2021-yil avgust oyida Islomiy Amirlikning Afg‘onistonda hokimiyatga qaytishidan so‘ng mintaqa geosiyosati, ayniqsa, Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi ikki tomonlama munosabatlar nihoyatda nozik, murakkab va o‘zgaruvchan bosqichga kirdi. Xalq orasidagi, fikriy va siyosiy muhokamalarda doimo quyidagi asosiy savollar o‘rtaga tashlanadi: Islomiy Amirlik xavfsizlik va siyosiy muammolarni Pokiston bilan muzokaralar orqali hal etish uchun shu kungacha jiddiy va amaliy tashabbus ko‘rsatganmi? Kobul mavjud muammolarni barqaror hal etish maqsadida yuqori martabali vakilini Islomobodga yuborib, yarashuv va o‘zaro anglashuv muzokaralari stoliga o‘tirganmi?
Chuqur fikriy tahlillar, rasmiy bayonotlar va mavjud voqeliklar asosida tayyorlangan ushbu batafsil maqola aynan shu savollarga javob beradi. Shuningdek, zamonaviy Afg‘oniston Pokiston munosabatlari tarixidagi hech bir muhim strategik, siyosiy yoki diplomatik jihat yashirin qolmasligi va masalaning haqiqiy manzarasi o‘quvchiga aniq taqdim etilishi maqsad qilingan.
Islomiy Amirlik uzoq davom etgan kurashdan so‘ng 2021-yil avgust oyida Afg‘oniston boshqaruvini qo‘lga olganida, Kobul tashqi siyosatining asosiy va strategik tamoyillarida barcha qo‘shni davlatlar, xususan, Pokiston bilan tinch, barqaror va mustahkam munosabatlarni rivojlantirishni ustuvor vazifa sifatida belgiladi.
Kobulning fikriy qarashiga ko‘ra, ikki davlat o‘rtasidagi uzoq yillik, murakkab va keskin nizolar, jumladan, xavfsizlik, Durrand chizig‘i va savdo masalalari urush, harbiy bosim yoki sovuq urush muhiti orqali emas, balki siyosiy anglashuv, o‘zaro hurmat va diplomatik muzokaralar yo‘li bilan hal etilishi kerak edi.
Ushbu bunyodkorona yondashuv va ezgu niyatga asoslangan siyosatning dastlabki katta va amaliy aks-sadosi 2021-yil noyabr oyida namoyon bo‘ldi. O‘sha paytda Islomobod va Pokiston Tolibon Harakati (TTP) o‘rtasida kuchli harbiy to‘qnashuvlar davom etayotgan, mintaqa esa chuqur xavfsizlik inqiroziga duch kelgan edi.
Islomiy Amirlik mintaqada keng qamrovli tinchlikni ta’minlash va o‘zining yaxshi niyatini namoyish etish maqsadida Kobulda Islomobod va Pokiston Tolibon Harakati o‘rtasidagi muzokaralarga mezbonlik qildi. Ushbu jarayon uchun o‘z imkoniyatlarini ishga soldi va ikki tomon o‘rtasida bir oy davomida sulh o‘rnatilishiga erishdi.
Ushbu vositachilikning yana bir rasmiy va tartibli bosqichi 2022-yil may oyida amalga oshirildi. O‘sha paytda Afg‘oniston hukumatining rasmiy taklifiga binoan, Peshovar korpusi qo‘mondoni general-leytenant Fayz Hamid boshchiligidagi yuqori martabali Pokiston delegatsiyasi Kobulga tashrif buyurdi.
Ushbu delegatsiya nafaqat yuqori martabali harbiy amaldorlardan, balki har ikki davlat uchun maqbul bo‘lgan, xavfsizlik muammolariga keng qamrovli va barqaror yechim topish maqsadida Pokistonning qabila yetakchilari va nufuzli doiralari vakillaridan ham tashkil topgan edi.
Islomiy Amirlik Afg‘onistonda bir necha kun davom etgan uzoq, mashaqqatli va jiddiy muzokaralar davomida nihoyatda mas’uliyatli, to‘liq xolis va samimiy vositachi rolini bajardi. Maqsad Islomobod va Pokiston Tolibon Harakatining uzoq muddatli va barqaror tinchlik kelishuviga erishishiga yordam berish edi.
Islomiy Amirlik muzokaralar shunchaki rasmiy uchrashuvlar bilan cheklanib qolmasdan, amaliy va foydali natijalar berishini ta’minlash uchun o‘z hukumatining yuqori martabali va nufuzli xavfsizlik amaldorlarini ham ushbu diplomatik jarayonga jalb qildi.
Bu jarayonda Islomiy Amirlik Ichki ishlar vaziri Xalifa Sohib Sirajiddin Haqqoniy markaziy vositachi sifatida muhim rol o‘ynadi. U shaxsan general-leytenant Fayz Hamid boshchiligidagi Pokiston delegatsiyasi va Muftiy Nur Vali Mas’ud boshchiligidagi Pokiston Tolibon Harakati delegatsiyasini muzokaralar stoliga o‘tqazdi hamda ikki tomonning qattiq va go‘yoki murosasiz pozitsiyalarini yumshatish uchun o‘zining barcha siyosiy, diplomatik va axloqiy ta’siridan foydalandi.
Islomiy Amirlikning ushbu sa’y-harakatlaridagi asosiy fikriy maqsad Pokistonning ichki xavfsizlik muammolarini barqaror hal etish edi. Chunki Kobulning fikricha, Pokistonda barqaror xavfsizlikning o‘rnatilishi Durrand chizig‘i bo‘ylab xavfsizlik holatiga, shuningdek, ikki davlat o‘rtasidagi o‘zaro savdoga ijobiy va bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Islomiy Amirlik har ikki tomonga mintaqaviy tinchlik, xalq farovonligi va iqtisodiy taraqqiyot faqat sulh, urushni to‘xtatish va siyosiy muzokaralar orqali amalga oshishi mumkinligini qat’iy yetkazdi.
Kobulning samimiy sa’y-harakatlari natijasida muhim va kelajakka yo‘naltirilgan yutuqlarga erishildi. Ushbu muzokaralar va uchrashuvlarning eng katta, tezkor va yaqqol natijasi shundan iborat bo‘ldiki, Pokiston Tolibon Harakati (TTP) Pokiston hukumatiga qarshi barcha harbiy amaliyotlarini rasman to‘xtatganini e’lon qildi va sulh muddatini noma’lum muddatga uzaytirdi. Bu esa Pokistondagi xavfsizlik holatini yaxshilash uchun zamin yaratdi.
Shuningdek, muzokaralar davomida ikki tomon o‘rtasida ishonch va o‘zaro e’timodni mustahkamlash maqsadida muhim tamoyil asosida kelishuvga erishildi. Unga ko‘ra, Pokiston hukumati yaxshi niyat va ezgu maqsad belgisi sifatida Pokiston Tolibon Harakatining bir qator muhim mahbuslarini ozod qilishi kerak edi. Shu asosda Pokiston xavfsizlik amaldorlari ham ezgu niyat belgisi sifatida o‘nlab mahbuslarni ozod qildilar.
Bundan tashqari, uzoq davom etgan muzokaralar jarayonidagi eng murakkab va katta masala Pokiston Tolibon Harakatining sobiq qabilaviy hududlar FATAning Xaybar-Paxtunxvaga qonuniy va konstitutsiyaviy jihatdan qo‘shib yuborilishini bekor qilish hamda ushbu hududlarni avvalgi yarim mustaqil qabilaviy-ma’muriy tuzilmasiga qaytarish talabi edi.
General Fayz Hamid va unga hamroh bo‘lgan Pokiston delegatsiyasi ushbu nozik masala yuzasidan keng qamrovli, chuqur va jiddiy muzokaralar olib bordi. Qabila yetakchilarining vositachiligi orqali ushbu murakkab konstitutsiyaviy masalaga o‘rtacha va murosali yechim topish borasida kelishuvga erishildi. Bu yechim bir tomondan Pokiston Konstitutsiyasi talablarini hisobga olishi, ikkinchi tomondan esa Pokiston Tolibon Harakatining xavotirlariga javob berishi kerak edi.
Shu asosda Islomiy Amirlik va Pokiston, shuningdek, ichki inqirozlar, harbiy amaliyotlar va Pokistondagi urushlar natijasida Durrand chizig‘ining narigi tomoniga, ya’ni Afg‘onistonga ko‘chib o‘tgan va og‘ir muhojirlik hayotini boshdan kechirayotgan qabilaviy oilalarni to‘liq xavfsizlik, hurmat va izzat-ikrom bilan o‘z ona yurtlariga, xususan, Vaziristonga qaytarish va u yerda qayta joylashtirishga kelishib oldilar.
Bu yerda bir muhim tarixiy jihatni eslatib o‘tish lozim: yuz minglab pokistonlik muhojirlar dunyoning eng yirik harbiy qudrati AQSh Afg‘onistonda bo‘lgan va Ashraf G‘ani hukumati Kobulda hokimiyatni boshqargan davrda Afg‘onistonga kelgan edi. Bu voqealarning barchasi Islomiy Amirlik hokimiyatga qaytishidan ancha oldin sodir bo‘lgan.
Shu munosabat bilan quyidagi savol tug‘iladi: o‘sha paytda Pokiston hukumati o‘zining harbiy va razvedka mas’ullaridan so‘rashi kerak edi: Durrand chizig‘i bo‘ylab tikanli simlar o‘rnatilgan va kuchli xavfsizlik nazorati olib borilgan bir paytda, qanday qilib Vaziristonning qariyb 18–20 ming nafar aholisi aynan shu xavfsizlik kuchlarining ko‘z o‘ngidan o‘tib, Afg‘oniston hududiga kirib kelgan?
Boshqa tomondan, Islomiy Amirlik erishilgan kelishuvlar va muzokaralar jarayonini barqaror va uzluksiz davom ettirishga harakat qildi. Biroq Pokistonning ichki siyosiy va harbiy maydonida yuz bergan o‘zgarishlar ushbu tinchlik jarayonini jiddiy to‘siqlarga duchor qildi.
Imron Xon hukumati faoliyatini yakunladi va Shahboz Sharif bosh vazir sifatida hokimiyatga keldi. Shundan so‘ng mamlakatning xavfsizlik va tashqi siyosatida ham sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Shuningdek, muzokaralar jarayonining muhim shaxslaridan biri bo‘lgan general-leytenant Fayz Hamid Peshovar korpusi qo‘mondonligidan chetlatildi. Natijada muzokaralarni davom ettirish va muvofiqlashtirishning asosiy uzviyligi ham yo‘qoldi.
Shundan so‘ng yangi harbiy amaldorlar Islomiy Amirlikning vositachiligini va Pokiston Tolibon Harakati bilan muloqot hamda siyosiy anglashuv siyosatini davom ettirishdan bosh tortdilar.
Keyinchalik Pokiston armiyasi shtabining yangi boshlig‘i general Asim Munir o‘z faoliyatining boshidanoq qattiqqo‘l pozitsiyani egalladi va qurolli shaxslar bilan faqat harbiy kuch orqali kurashilishini, hukumat ular bilan muzokaralar stoliga o‘tirmasligini ma’lum qildi.
Ushbu barcha tafsilotlar bir tarixiy haqiqatni ochib beradi: Islomiy Amirlik 2022-yilda o‘zining ta’siri va imkoniyatlaridan foydalanib, Pokistonning ichki xavfsizligi va mintaqaviy barqarorlik yo‘lida tinchlik va o‘zaro anglashuv uchun muhim imkoniyat yaratgan edi. Biroq Pokistonning noaniq taqdiri sababli Ravalpindidagi hukmron doiralar ushbu imkoniyatning davom etishiga yo‘l qo‘ymadilar va kuchdan kelib chiqqan kibru-havo sababli bu imkoniyatni qo‘ldan boy berdilar.
