Naqibulloh Ubayda
Ulamolar Alloh taolo huzurida yuksak daraja va martabalarga ega bo‘lganlari sababli, Islomiy jamiyatda ham ularga hurmat-ehtirom bilan qaraladi. Ular dinni tanish va uni xalqqa tushuntirishning asosiy manbasi hisoblanadilar. Odamlar diniy hukmlar, aqidalar va amaliy yo‘l-yo‘riqlar borasida ko‘p jihatdan ulamolarning fatvo va ko‘rsatmalariga murojaat qiladilar hamda diniy hayotlarini ularning yo‘l-yo‘riqlari asosida tartibga soladilar.
Ammo ayrim ulamolar o‘zlarining asosiy vazifalarini ado etish o‘rniga, hukmdorlar saroyining roziligi, shaxsiy manfaatlar, dunyoviy imtiyozlar va shaxsiy manfaatlarni ustuvor qo‘ya boshlaganlarida, jamiyatning ularga bo‘lgan ishonchi asta-sekin kamayadi. Natijada ulamolarning obro‘si va jamiyatdagi ta’siri inqirozi yuzaga keladi. Shu sababli bu holatning asosiy omillarini aniqlash va uni isloh qilish uchun amaliy qadamlar tashlash zarur. Bu yerda bir necha muhim jihatlarga to‘xtalib o‘tamiz:
1 — Allohning roziligi o‘rniga odamlarning roziligini ustun qo‘yish
Ulamolarning asosiy vazifasi Alloh taoloning roziligi uchun haqiqatni bayon qilish va din xabarini xalqqa buzib ko‘rsatmasdan yetkazishdir. Ammo ba’zan ayrim ulamolar shaxsiy manfaatlar, ijtimoiy bosim yoki siyosiy manfaatlar sababli odamlarning roziligini Alloh taoloning roziligidan ustun qo‘yadilar. Bunday xatti-harakat nafaqat ulamolarning asl vazifasi ruhiga zid, balki ularning jamiyatdagi obro‘siga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sharif hadisning mazmuni shunday: Kim Alloh taoloning noroziligiga sabab bo‘ladigan ishni qilib, odamlarning roziligini qozonishga intilsa, Alloh ham undan rozi bo‘lmaydi, odamlar ham undan mamnun bo‘lmaydilar.
Shu sababli ulamolar haqiqatni bayon qilishda sobitlik, rostgo‘ylik va taqvoni o‘zlarining asosiy tamoyili qilib olishlari lozim.
2 — Jamiyatdan chetlanish va uzoqlashish
Jamiyatdan uzilib qolish va faqat ta’lim muhitida chegaralanib qolish ulamolar bilan xalq o‘rtasidagi masofaning ortishiga sabab bo‘luvchi muhim omillardan biridir. Ilmiy mashg‘ulotlar nihoyatda muhim bo‘lsa-da, jamiyatdagi voqeliklardan, fikriy muammolar va ijtimoiy muammolardan bexabar bo‘lish ulamolarning ta’sirchanligini kamaytiradi.
Xalq bilan muloqot va muomala qilish ulamolar o‘zlarining viqori va diniy mas’uliyatlarini chetga surishlari kerak degani emas. Balki bundan maqsad jamiyatdagi voqeliklar bilan yaqindan tanishish va xalqning muammolarini bevosita anglashdir. Agar ulamolar jamiyatdan uzoqda bo‘lsalar, unda jamiyat qanday qilib isloh qilinadi?
Abdulhodiy Mujohid «Madrasa va kurash kitobida shunday yozadi: Madrasalar o‘quv dasturidagi ilmiy qotib qolish bilan bir qatorda, afsuski, ruhiy jihatdan ham yakkalanish holati hukm surmoqda. Ustoz ham, talaba ham imkon qadar jamiyatdan ajralishga, vaqtini faqat dars berish va kitob o‘rganish bilan o‘tkazishga harakat qiladi. Jamiyat aziyat chekayotgan fikriy, siyosiy, ijtimoiy va axloqiy holatlar hamda muammolardan ko‘proq vaqtini kitob va darsga ajratish maqsadida o‘zini chetga oladi. Bunday yakkalanish natijasida ish shu darajaga yetadiki, jamiyatni boshqarish uchun boshqalar oldinga chiqadi va vaziyatni shunday darajada o‘z nazoratiga oladilarki, ulamolar mahkumlik va mahrumlik holatiga tushib qoladilar.»
Madrasa va kurash, 193-bet.
3 — Hukmdorlar saroyining ta’siri ostida qolish
Ulamolar haqiqatni bayon qilish o‘rniga hukmdorlarning roziligini qozonishga intilib, ularning noto‘g‘ri siyosatlarini diniy oqlovlar bilan xalqqa taqdim eta boshlasalar, bu nafaqat ulamolarning obro‘siga zarar yetkazadi, balki ularning jamiyatdagi ta’sirining kamayishiga va xalqning fikriy jihatdan adashishiga ham sabab bo‘ladi.
Akbarshoh haqidagi voqea mashhurdir. Aslida u yaxshi inson edi va uning saroyi doimo ulamolar bilan to‘la bo‘lgan. Ammo ular haqiqatni bayon qilish o‘rniga hukmdorga yaqinlashish va undan turli imtiyozlar olishga intila boshlaganlarida, katta bir mamlakat hukmdorining adashishiga sabab bo‘ldilar.
Shundan so‘ng taqvodor va ixlosli bir olim Mujaddidi Alf Soniy rahmatullohi alayhning sa’y-harakatlari Allohning yordami bilan buyuk ummatni bu azob va inqirozdan qutqardi. Aks holda, Hindiston ham Andalusning taqdiriga duchor bo‘lgan bo‘lardi.
4 — Ilmiy zaiflik va ilmiy mezonlarning pasayishi
Ulamolarning zimmasiga juda katta mas’uliyat yuklangan. Jamiyatning aqida, axloq, fiqhiy hukmlar, ijtimoiy muomalalar va nizolarni hal qilish bilan bog‘liq katta qismi ularning zimmasidadir. Bu ulkan vazifani ado etish uchun keng ilmiy salohiyat, chuqur mutolaa va har tomonlama fikriy tayyorgarlik zarur.
Agar ilm olishdan maqsad faqat diplom yoki ilmiy sanadga ega bo‘lishga aylansa va ilmiy mezonlar zaiflashsa, bu ulamolarning obro‘sining pasayishiga va ummatning fikriy zaiflashuviga olib keladi.
Doktor Ali Sallobiy Usmoniylar xalifaligi kitobida shunday deydi: Usmoniylar xalifaligining so‘nggi davrlaridagi zaiflik omillaridan biri shundan iborat ediki, ular shaxslarning layoqatiga e’tibor bermasdan, har qanday kishiga osonlik bilan ilmiy sanad berardilar. Hatto talaba bir necha boshlang‘ich kitoblarni o‘qisa, unga to‘liq sanad berilardi. Ba’zan esa qishloq yoki sahrodan kelgan kishilar faqat xat va yozishmalar orqali sanad olardilar. Ustoz Qohirada o‘tirgan bo‘lsa, Makkai Mukarramada shogirdini ko‘rmasdan turib, unga sanad berardi.
Bu kabi yengillik musulmonlarni haqiqiy ilm olishdan g‘aflatda qoldirdi va ular ilmni to‘g‘ri shaklda o‘rgana olmadilar. Ilmiy sohada sanadni to‘g‘ri va usuliga muvofiq berish juda katta ahamiyatga ega. Chunki sanadni noto‘g‘ri berish ilmlarning zaiflashishiga sabab bo‘ladi. Buning sababi shundaki, ko‘pchilikning ilm olishdan maqsadi faqat qog‘ozga yozilgan, ilmni haqiqiy o‘zlashtirish bilan bog‘liq bo‘lmagan sanadlarga ega bo‘lib qoladi.
«Usmoniylar xalifaligi» 598-bet.
