Aiyub Xalil
Fath yoki ozodlik inson hayotining muhim tushunchalaridan biri bo‘lib, tarix davomida unga turlicha ta’riflar berilgan. Ayrim tamaddunlarda ozodlik insonning istaklari ro‘yobga chiqishi deb qaralgan bo‘lsa ba’zilarida siyosiy hokimiyatning cheklovlaridan xalos bo‘lish sifatida talqin qilingan. Yana ayrim qarashlarda esa ozodlik ijtimoiy tartib va qonun doirasidagi inson huquqlari masalasi sifatida tushunilgan.
Islom inson ozodligi masalasini yanada chuqurroq va o‘ziga xos tarzda ko‘rib chiqadi. Islom nuqtayi nazaridan inson boshqa bir insonning quli ham emas o‘z nafsu istaklarining cheksiz hukmdori ham emas. Islom insonni bandalarga qullikdan chiqarib Uni Alloh taologa bandalik qiluvchi va yer yuzida mas’uliyatli inson maqomiga ko‘taradi. Shu bois Islomdagi ozodlik tavhid, inson qadr-qimmati adolat mas’uliyat va axloq bilan chambarchas bog‘liqdir.
Alloh taolo marhamat qiladi:
Dinda majburlash yo‘q. Zero, to‘g‘ri yo‘l zalolatdan aniq ajralib bo‘ldi.
(Baqara, 256-oyat)
Bu oyat insonning e’tiqod va tanlov masalasida majburlanishini rad etuvchi eng muhim Qur’oniy asoslardandir. Chunki inson tabiatan majburlashga qarshi bo‘lib fitriy ozodlikni sevadi. Islom ozodlikning asosini tavhid va imon bilan bog‘laydi. Islom taslim bo‘lishdir. Ammo kimga va nima sababdan taslim bo‘lish? Bu savollarga berilgan javob Islom ruhini anglatadi.
Islom insonning boshqa bandalarga va soxta ma’budlarga qullik qilishdan bosh tortishi, yagona va hech qanday sherigi bo‘lmagan Alloh Jalla Jaloluhuga taslim bo‘lib Uning huzurida bosh egishidir. Inson faqat Alloh taologa bandalikni qabul qilganidagina nohaq qullik zulm istibdod va boshqa insonlar oldida xorlikdan ma’naviy ozod bo‘lishning mustahkam asosiga ega bo‘ladi.
Islom nuqtayi nazaridan haqiqiy ozodlik inson xohlagan narsasining barchasini qilishi emas balki haq aql axloq va mas’uliyat doirasida yashab botilga qarshi turish va o‘z hayot yo‘lini ongli ravishda tanlashidir. Shu bois Islom ozodlikni mas’uliyatdan ajratmaydi. Islomdagi ozodlik tushunchasi ikki asosiy jihatga ega:
Birinchidan: nohaq majburlash zulm va istibdoddan ozod bo‘lish.
Ikkinchidan: nafs shahvat va mas’uliyatsiz istaklar qulligidan ozod bo‘lish.
Islomdan avvalgi johiliyat davrida Arab jamiyati qabilachilik taassubi zaiflarning ekspluatatsiya qilinishi ayollar va yetimlar huquqlarining poymol etilishi og‘ir qullik sharoiti hamda kuchga asoslangan ijtimoiy imtiyozlar kabi muammolarga duch kelgan edi. Islom ana shu ijtimoiy muammolar qarshisida insonning qadr-qimmati prinsipini ilgari surdi:
Darhaqiqat, Biz Odam farzandlarini aziz-u mukarram qildik.
(Isro, 70-oyat)
Bu prinsipga ko‘ra, insonning qadr-qimmati boy bo‘lishi, hokimiyatga ega bo‘lishi yoki muayyan bir qabilaga mansubligiga bog‘liq emas. Balki insonning qadr-qimmati uning inson sifatidagi asl yaratilishida mujassamdir.
Birinchi: Islomiy Amirlikning Makka fathiga tarixiy va zamoniy jihatdan o‘xshashligi
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam da’vatining dastlabki davrida musulmonlar qattiq bosim, iqtisodiy qamal va ijtimoiy ta’qiblarga duch kelganlar. Makkadagi da’vatning asosiy mazmuni inson faqat Alloh taologa ibodat qilishi va o‘zini botil ma’budlar hamda nohaq kuchlarga qullikdan ozod qilishi kerakligi edi.
Islom tarixida bu bosqich fikriy va e’tiqodiy o‘zgarishlarning muhim davrlaridan biri hisoblanadi. Musulmonlarga haq ko‘pchilik xohlagani uchungina haq bo‘lmasligi, botil esa kuchga ega bo‘lgani uchungina haqga aylanmasligi o‘rgatilgan.
Islom tarixida ayrim siyosiy va harbiy voqealar musulmonlar xotirasida alohida o‘rin egallaydi. Rasululloh sollallohu alayhi vasallam boshchiligidagi Makka fathi hijriy 8-yil / milodiy 630-yilda yuz bergan bo‘lib, Islom tarixidagi eng muhim voqealardan biridir.
Oradan qariyb o‘n to‘rt asr o‘tib, Afg‘onistonda ham uzoq davom etgan urushdan so‘ng, Islomiy Amirlik 2021-yil 15-avgustda Kobulga kirib, mamlakat ustidan o‘z hokimiyatini qayta tikladi. Har ikki voqea uzoq davom etgan kurashlardan so‘ng yuz bergan bo‘lsa-da, ularning tarixiy sharoiti, e’tiqodiy muhiti, xalqaro vaziyati, siyosiy tuzilishi va urush mohiyati jihatidan muhim o‘xshashliklari mavjud.
Birinchi: Makka fathiga olib kelgan tarixiy zamin
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Makkada tavhidga da’vatni boshladilar. Musulmonlar qattiq bosim, qiynoqlar hamda ijtimoiy va iqtisodiy ta’qiblarga duchor bo‘ldilar. Milodiy 622-yilda Madinaga hijrat amalga oshirildi va u yerda Islomiy jamiyat shakllandi.
Milodiy 628-yilda Hudaybiya sulhi tuzildi. Keyinchalik Quraysh bilan bog‘liq bir guruh musulmonlarning ittifoqchisi bo‘lgan guruh bilan to‘qnashib, sulh muvozanatining buzilishiga sabab bo‘ldi. Shundan so‘ng Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Makka tomon yo‘l oldilar va milodiy 630-yilda Makka fath etildi hamda u zot shaharga kirdilar.
Makka fathining mashhur xususiyatlaridan biri umumiy qasos o‘rniga afv va kechirim muhiti hukm surganidir. Siyrat manbalarida Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning Makka fathidan keyingi siyosati, xalqni afv etish va qon to‘kilishining oldini olishga katta e’tibor berganlari keng bayon qilingan.
Ikkinchi: Afg‘onistonda Islomiy Amirlik hokimiyatining qayta tiklanishiga olib kelgan zamin
Afg‘onistonda Islomiy Amirlik korrupsiya va ichki urushlarga qarshi kurash sharoitida vujudga keldi va 1996-yilda ilk bor Kobulda hokimiyatni qo‘lga oldi.
Biroq 2001-yilda AQSh boshchiligidagi xalqaro koalitsiya Afg‘onistonni bosib olgach, Islomiy Amirlik davlat hokimiyatidan chetlatildi. Shunga qaramay, Amirlik tarafdorlari va Afg‘onistonning jasur mujohidlari Islomiy tuzumni saqlab qolish uchun kurashdan voz kechmadilar. Ular jihod frontlarini katta fidoyilik va qurbonliklar evaziga saqlab qoldilar va bosqinchilarga bu zaminni osoyishta tark etish imkonini bermadilar.
21 yillik tinimsiz kurash va urushdan so‘ng Kobul yana fath etildi va Afg‘onistonda Islomiy tuzum qayta qaror topdi.
2020-yilda AQSh va Tolibon o‘rtasida Doha kelishuvi imzolandi va shundan so‘ng xorijiy kuchlarni olib chiqish jarayoni boshlandi. 2021-yil 15-avgustda, ya’ni 24-Asad kuni, Islomiy Amirlik mujohidlari Kobulga kirdilar. Kobuldagi avvalgi ma’muriyat musulmon Afg‘oniston xalqining fidoyiliklari natijasida quladi va Islomiy Amirlik yana Afg‘oniston musulmon xalqining mas’uliyatini o‘z zimmasiga oldi.
Uchinchi: Ikki voqeaning umumiy jihatlari va ularning tarixiy bog‘liqligi
Har ikki fath uzoq davom etgan kurashdan keyin yuz bergan. Makka fathi Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning nubuvvatlaridan keyingi 21 yillik da’vat va siyosiy faoliyat yo‘lining natijasi sifatida amalga oshgan. Shuningdek, Afg‘oniston Islomiy Amirligi ham Payg‘ambar alayhissalomning yo‘l va manhajiga ergashgan holda, 21 yillik urush va siyosiy kurashdan so‘ng yana hokimiyatga qaytdi.
Shu jihatdan Islom tarixida bu ikki voqeani uzoq davom etgan bir bosqichning yakuni va yangi siyosiy vaziyatning boshlanishi sifatida ko‘rish mumkin. Har ikkisi ham Islomiy siyosiy tartib tushunchasi bilan bog‘liq. Biroq ularning tarixiy sharoiti, qonuniylik manbalari va xalqaro vaziyati o‘rtasida muhim farqlar ham mavjud.
Xususan, afv va jamoat xavfsizligi masalasida Makka fathining muhim xususiyatlaridan biri umumiy afv siyosati bo‘lgan. 2021-yilda Afg‘onistonda ham Islomiy Amirlik rahbari, Amirul-mo‘minin — Alloh uni asrasin — Nabiy sollallohu alayhi vasallamning manhaj va siyratlariga ergashgan holda umumiy afv e’lon qildi.
Ushbu umumiy afvning maqsadi avvalgi Kobul ma’muriyati xodimlari va muxoliflariga nisbatan qasoskorona munosabatning oldini olish edi. Shu sababli har ikki voqeani tahlil qilishda afv va qasosni cheklash masalasida sezilarli o‘xshashlik mavjud. Biroq ushbu ikki holatning amalda qanday ijro etilganini ko‘rsatuvchi tarixiy dalillar alohida o‘rganilishi kerak.
Shu bois har qanday Islomiy tuzum uchun fath yoki hokimiyatga kelishdan keyingi eng muhim sinov shunchaki hokimiyatni qo‘lga kiritish emas, balki hokimiyat bilan qanday muomala qilish — adolat, afv, omonat va mas’uliyat asosida ish yuritishdir. Alloh taolo ushbu tuzumni barqaror qilsin va unga bu tarixiy hamda zamoniy bog‘liqlikni Islomiy tuzumning barcha sohalarida saqlab qolish imkonini bersin.
Urush va siyosiy vaziyatdagi farqlar
Makka fathining zamini Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning da’vati, hijrat, tuzilgan ahdnomalar hamda Makka va Madina o‘rtasidagi Qurayshning siyosiy vaziyati asosida shakllangan edi.
Afg‘oniston esa XX va XXI asrlardagi davlatlar, xalqaro tashkilotlar, xorijiy kuchlar, xalqaro kelishuvlar va zamonaviy geosiyosiy sharoitlar ichida joylashgan edi. Shuning uchun bu ikki voqeani tahlil qilishda har birining o‘z tarixiy va siyosiy sharoitidan kelib chiqish lozim.
Afv sabog‘i
Makka fathining eng muhim axloqiy va siyosiy saboqlaridan biri g‘alabadan keyin qasos olish o‘rniga xalqni afv etish va ularning xavfsizligini ta’minlashdir.
Alloh taolo marhamat qiladi:
«Albatta, Alloh adolatga va ezgu ish qilishga buyuradi».
(Nahl, 90-oyat)
Fath — yo‘lning yakuni emas, mas’uliyatning boshlanishidir
Bu voqeaning muhim saboqlaridan biri shuki, fath faqat harbiy g‘alaba emas, balki Islomiy jamiyat tartibini barpo etish, insonlar qalbini birlashtirish, adolatni ta’minlash va diniy hamda ijtimoiy tartibni mustahkamlash mas’uliyatining boshlanishidir.
Shuningdek, Afg‘onistondagi 2021-yilgi siyosiy o‘zgarish ham faqat urushning yakuni emas edi. Undan keyin Islomiy tuzumni barpo etish, iqtisodiyot, ta’lim, adolat, xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik va xalqaro munosabatlar bilan bog‘liq mas’uliyatlar musulmon ummati oldida namoyon bo‘ldi.
Ikkinchi: Madinai Munavvara — ijtimoiy tartib bilan uyg‘un ozodlik
Milodiy 622-yilda Rasululloh sollallohu alayhi vasallam Makkadan Madinaga hijrat qildilar. Madina jamiyatida musulmonlar, yahudiylar va boshqa guruhlar yonma-yon yashardilar. Tarixiy manbalarda Madinaning siyosiy va ijtimoiy tartibi haqida Madina sahifasi yoki Madina ahdnomasiga ishora qilinadi. Ushbu hujjat shahardagi turli guruhlar o‘rtasidagi umumiy munosabatlar va mas’uliyatlarni tartibga solishga qaratilgan edi.
Bu tajriba Islomdagi jamiyat tushunchasi faqat shaxsiy huquqlar masalasi emasligini, balki haq, mas’uliyat, adolat va ijtimoiy tartib bir-biri bilan chambarchas bog‘liq tushunchalar ekanini ko‘rsatadi.
Uchinchi: Islom nuqtayi nazaridan din tanlash erkinligi
Imon insonning ichki e’tiqodi va irodasidan kelib chiqqandagina haqiqiy ma’noga ega bo‘ladi. Shu sababli u «aqida» deb ataladi. Alloh taolo marhamat qiladi:
«Dinda majburlash yo‘q».
Ya’ni, din masalasida zo‘rlash, majburlash va tazyiq yo‘q.
Bu prinsipning ma’nosi shuki, e’tiqodni zo‘rlik bilan inson qalbiga singdirib bo‘lmaydi. Insonning imoni ishonch, anglash va ongli tanlov asosida bo‘lishi kerak. Islom da’vatda hikmat va bayondan foydalanishni tavsiya qiladi, inson qalbini zo‘rlik bilan o‘zgartirishni emas.
To‘rtinchi: Fikr va so‘z erkinligi — haq oldidagi mas’uliyat
Islom insonga haqni aytgani uchun qadriyat beradi, biroq so‘z erkinligini axloq va mas’uliyatdan ajratmaydi. Alloh taolo adolat haqida marhamat qiladi:
«Ey imon keltirganlar! Adolatni mahkam tutuvchi, Alloh uchun guvohlik beruvchi bo‘linglar, garchi bu o‘zingizga, ota-onangizga yoki qarindoshlaringizga qarshi bo‘lsa ham».
(Niso, 135-oyat)
Shu bois Islom madaniyatida haqni aytish tushunchasi omonat, rostgo‘ylik va adolat bilan chambarchas bog‘liqdir. So‘z erkinligi inson yolg‘on, tuhmat, odamlarni haqorat qilish yoki zulmni «erkinlik» nomi ostida oqlashi mumkin degani emas.
Beshinchi: Shaxsiy erkinlik va mas’uliyat
Zamonaviy dunyoning ayrim qarashlarida erkinlik ba’zan «xohlaganimni qilaman» degan ma’noda talqin qilinadi. Islom esa bunday ta’rifni qabul qilmaydi. Agar bir insonning erkinligi boshqa insonning huquqini poymol qilishga olib kelsa, bu endi mutlaq erkinlik emas, balki huquqlar to‘qnashuvidir.
Masalan, kimdir so‘z erkinligini bahona qilib boshqa bir insonga tuhmat qilsa, uning obro‘siga zarar yetkazsa yoki yolg‘on ma’lumot tarqatsa, u o‘zining so‘z huquqini boshqa insonning huquqini poymol qilish vositasiga aylantirgan bo‘ladi.
Shu jihatdan Islom bilan zamonaviy erkinlik tushunchasi o‘rtasidagi asosiy farq shundaki, zamonaviy siyosiy tafakkur shaxsiy erkinlik, siyosiy erkinlik, so‘z erkinligi, diniy erkinlik va fuqarolik huquqlari kabi turli erkinliklarni tan olsa-da, Islom ushbu masalalarning ayrimlarida u bilan umumiy jihatlarga ega bo‘lishi mumkin, biroq erkinlikning falsafiy asosi butunlay boshqachadir.
Masalan, dunyoviy tafakkurda inson irodasi ko‘pincha qonun chiqarishning muhim manbalaridan biri sifatida qaraladi. Islomiy tafakkurda esa inson irodasi ilohiy vahiy, axloq va shariat asoslari bilan chambarchas bog‘langan.
