Osif Tarin
Mintaqa siyosatini ba’zan rasmiy bayonotlardan emas, balki voqealar ketma-ketligidan anglash mumkin. Avval bir portlash, keyin ayblovlar, havo hujumlari va undan so‘ng qurolli shaxslarning qarshi tomon hududiga kirib borgani haqidagi da’volar. Agar bu voqealar alohida-alohida ko‘rib chiqilsa, oddiy xavfsizlik hodisalaridek ko‘rinadi. Ammo ularni sodir bo‘lgan vaqti, nishoni hamda voqealardan keyin shakllangan siyosiy va tashviqot muhiti asosida birgalikda tahlil qilinsa, undan mintaqaviy xavfsizlik va siyosatga oid kengroq manzara yuzaga keladi.
2026-yil 18-sentabr kuni Kohat shahridagi xavfsizlik obyektiga qonli hujum uyushtirildi va unda kamida 23 kishi halok bo‘ldi. Oradan uch kun o‘tib, 21-sentabr kuni Pokiston samolyotlari Afg‘onistonning Kunar va Paktika viloyatlariga havo hujumlarini amalga oshirdi. Pokiston qurolli shaxslarni nishonga olganini da’vo qildi, biroq Afg‘oniston tomoni tinch aholi orasida qurbonlar bo‘lganini ma’lum qildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ham Kunarda tinch aholining halok bo‘lgani masalasini tasdiqladi. 26-sentabr kuni esa Dera Ismoil Xon yana bir qonli hujumga guvoh bo‘ldi. Ushbu hujumda 12 kishi halok bo‘lib, ko‘plab odamlar yaralandi.
Bu yerda muhim savol faqat ushbu hujumlarni kim sodir etgani emas. Balki hujumlardan keyin ulardan kim siyosiy va strategik jihatdan foyda ko‘rganini ham tahlil qilish kerak. Nega Pokistondagi ichki xavfsizlik voqealari tezda Afg‘oniston tomoniga buriladi? Ushbu xavfsizlik muhitidan muayyan siyosiy maqsadlarga erishish yo‘lida bosim vositasi sifatida foydalanilmoqdami yoki yo‘qmi? Albatta, bu savollarning o‘zi hujumlarning asosiy rejalashtiruvchisini isbotlamaydi, biroq ular mazkur voqealardan siyosiy foydalanish ehtimolini o‘rganish uchun jiddiy asos yaratadi.
Pokiston anchadan beri o‘zining ichki xavfsizlik muammolarining bir qismini Afg‘oniston bilan bog‘lab keladi. Islomobod Kobulni Pokistonga qarshi qurolli shaxslarga boshpana berishda ayblaydi, biroq Islom Amirligi bu da’volarni rad etib kelmoqda. Kohatdagi hujumdan keyin ham Pokiston rasmiylarining e’tibori asosan Afg‘onistonga qaratildi va bir necha kundan so‘ng Afg‘oniston hududiga havo hujumlari amalga oshirildi. Shu sababli muhim savollardan biri shuki: Pokistonda yuz bergan har bir yirik hujum Afg‘onistonga siyosiy bosim o‘tkazish, harbiy harakatlarni amalga oshirish va xalqaro siyosiy front yaratish vositasi sifatida ishlatilishi mumkinmi?
Bu masala Pokiston ichki siyosiy bosim, iqtisodiy muammolar va Afg‘oniston bilan xavfsizlik inqiroziga duch kelayotgan bir paytda yanada muhim ahamiyat kasb etadi. Bunday sharoitda tashqi xavfsizlik tahdidi ni ilgari surish ichki siyosiy munozaralarning yo‘nalishini o‘zgartirib, xavfsizlik masalasini ustuvor mavzuga aylantirishi mumkin. Pokistonning zamonaviy tarixida armiya va razvedka tuzilmalarining keng roli hisobga olinsa, yirik xavfsizlik hujumlari keng qamrovli xavfsizlik tizimi nazorati ostida sodir bo‘lib, keyinchalik ularning yo‘nalishi Afg‘oniston tomoniga burilsa, ushbu tuzilmalarning roli, manfaatlari va voqealardan siyosiy foydalanish ehtimoli haqida savollar tug‘ilishi tabiiy. Biroq bu savollarga javob berish uchun mustaqil tadqiqot va aniq dalillar zarur.
Boshqa tomondan, 2026-yil 7-avgust kuni Pokiston, Saudiya Arabistoni va Turkiya o‘rtasida tuzilgan qo‘shma mudofaa kelishuvini hamda uni amalga oshirish uchun siyosiy va mudofaa sohalaridagi strategik hamkorlikni tartibga solish bo‘yicha 31-avgustdagi kelishuvlarni hisobga olgan holda, Pokistondagi har bir yirik xavfsizlik voqeasini ushbu mamlakatning mintaqaviy xavfsizlik sohasidagi yangi roli haqidagi munozaralardan alohida baholab bo‘lmaydi. Mudofaa hamkorligi kengayib borayotgan sharoitda qo‘shma harbiy salohiyat, texnologiyalar va xavfsizlik kelishuvlari Pokistondagi ichki xavfsizlik inqirozini tashqi mudofaa hamkorligi va mintaqaviy xavfsizlik ehtiyojlarini ilgari surish nuqtayi nazaridan siyosiy ahamiyatga ega qilishi mumkin.
Shu bilan birga, Afg‘onistonning iqtisodiy aloqalarini diversifikatsiya qilishga qaratilgan sa’y-harakatlari mintaqadagi strategik tenglamaga yangi o‘zgarish kiritmoqda. Afg‘onistonning Saudiya Arabistoni, Markaziy Osiyo, Xitoy, Eron va boshqa davlatlar bilan konchilik, energetika, tranzit va xorijiy investitsiyalar sohalaridagi aloqalarining kengayishi mamlakatning yagona iqtisodiy yo‘nalishga qaramligidan chiqishiga zamin yaratishi mumkin. Saudiya Arabistonining «Delta» kompaniyasi tomonidan Afg‘onistonda neft va gaz sohasida ilgari surilgan rejalar, Hirotdagi Kashk va Tirpul hududlaridagi qidiruv loyihalari hamda Hirotdan Spin Boldakkacha gaz quvurini qurish ehtimolini o‘rganish shu nuqtayi nazardan e’tiborga loyiqdir.
Afg‘onistonning iqtisodiy aloqalarini kengaytirishi va yangi xalqaro hamkorlarni jalb qilishi Pokistonning yillar davomida Afg‘onistonga nisbatan ega bo‘lib kelgan iqtisodiy va tranzit ta’sirini cheklashi mumkin. Shu sababli Afg‘onistondagi xavfsizlik vaziyati haqida salbiy targ‘ibot olib borish, beqarorlik kengayayotgani haqidagi tasavvurni shakllantirish va xorijiy investorlarni xavotirga solishga urinishlar, agar bular ataylab amalga oshirilayotgan bo‘lsa, Afg‘onistonning iqtisodiy aloqalarini rivojlantirishga bosim o‘tkazish vositasiga aylanishi mumkin. Biroq bu da’voni isbotlash uchun aniq dalillar keltirilishi lozim.
Sentabr oyidagi voqealar ketma-ketligidagi yana bir muhim masala — Afg‘oniston va Pokiston o‘rtasidagi o‘zaro ayblovlarning shakllanishidir. Afg‘oniston Mudofaa vazirligi ayrim qurolli shaxslar Pokiston hududidan Nuristonning Kamdesh tomoniga o‘tganini da’vo qildi. Ular orasida avvalgi hukumatning ayrim xavfsizlik xodimlari ham bo‘lgani, ular Pokiston razvedkasi tomonidan yollangani, o‘qitilgani va moliyalashtirilgani aytildi. Pokiston esa o‘z navbatida qurolli shaxslar Afg‘oniston hududidan faoliyat yuritayotganini da’vo qilmoqda. Ikki tomonning bir-biriga zid bayonotlari xavfsizlik voqealarining mas’uliyati, kelib chiqishi va maqsadi hali ham jiddiy va mustaqil tekshiruvga muhtoj ekanini ko‘rsatadi.
Bu tenglamada Islom Amirligining pozitsiyasi ham e’tiborga loyiq. Pokistonning ketma-ket ayblovlari, chegara masalasidagi bosim va 21-sentabrdagi havo hujumlaridan so‘ng Afg‘oniston rasmiylari o‘z suvereniteti va havo hududini himoya qilish pozitsiyasini ta’kidlab, Pokistonning diplomatik vakilini chaqirdi va noroziligini bildirdi. Biroq ayni paytda ular vaziyatning keng ko‘lamli urushga aylanishining oldini olishga harakat qildilar. Ushbu pozitsiyani inqirozning yanada kengayishiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan sa’y-harakatlar doirasida ko‘rib chiqish kerak, undan kelajakdagi harakatlar haqida oldindan xulosa chiqarish to‘g‘ri emas.
Umuman olganda, sentabr oyidagi Kohatdan Kunargacha, Dera Ismoil Xondan Nuristongacha bo‘lgan voqealar ketma-ketligi mintaqadagi xavfsizlik inqirozlari shunchaki xavfsizlik hodisasi sifatida qoladimi yoki ulardan siyosiy bosim o‘tkazish, harbiy harakatlarni amalga oshirish, tashviqot muhitini yaratish va mintaqaviy strategik maqsadlarga erishish uchun ham foydalaniladimi, degan savolni jiddiy ravishda kun tartibiga olib chiqadi. Pokiston uchun Afg‘onistonga nisbatan xavfsizlik bosimini davom ettirish, Afg‘oniston uchun esa o‘z suverenitetini, iqtisodiy aloqalarini saqlash va mintaqaviy hamkorlikni kengaytirish kelajakdagi o‘zaro munosabatlarning muhim omillari bo‘lib qoladi.
Shu sababli kelajakda yuz beradigan har qanday yirik xavfsizlik voqeasi yuzasidan javobgarlikni e’lon qilishdan oldin uchta asosiy masala mustaqil ravishda tekshirilishi kerak: hujumchilar kim bo‘lgan, hujumning asosiy maqsadi nima bo‘lgan va voqeadan keyin qaysi tomon siyosiy, xavfsizlik yoki strategik jihatdan manfaat ko‘rgan? Ushbu savollar sinchiklab o‘rganilmasdan turib, har bir voqeaga darhol siyosiy tus berish mintaqadagi keskinlik va o‘zaro ishonchsizlikning yanada kuchayishiga olib kelishi mumkin.
