Osif Tarin
Xalqaro munosabatlarda qabul qilingan tamoyillarga ko‘ra davlatlar o‘z milliy manfaatlarini odobli diplomatik til puxta o‘ylangan iboralar va parda ortidagi maxfiy aloqalar orqali himoya qiladilar. Biroq ikki qo‘shni davlat o‘rtasidagi munosabatlar muloqot o‘rniga porox va keskin bayonotlar alangasida qolsa diplomatik uchrashuvlar ham bevosita qarama-qarshilik va kurash maydoniga aylanadi.
2026-yil 5-oktabr kuni Rossiya poytaxtida bo‘lib o‘tgan sakkizinchi Moskva formati uchrashuvi mintaqa tarixidagi muhim voqealardan biri sifatida qayd etildi. Ushbu uchrashuvda Pokistonning Afg‘onistonga nisbatan ko‘p yillardan beri davom etib kelayotgan yashirin keskinligi ilk bor ochiq keskin va xalqaro diplomatik qarama-qarshilikka aylandi. Uchrashuv barcha tomonlar kelishgan qo‘shma bayonot e’lon qilinmasdan yakunlangani kutilmagan hodisa emas edi. Aksincha bu uzoq yillik achchiq va porox hidiga to‘la tarixning mantiqiy natijasi bo‘ldi. Pokiston armiyasi Moskva formati boshlanishidan bir necha kun oldin buning uchun zarur sharoitni yaratib qo‘ygan edi.
Ushbu voqealar zanjirini tushunish uchun Moskva uchrashuvidan taxminan ikki hafta oldingi vaziyatga qaytish lozim. O‘sha paytda mintaqaviy kuchlar Afg‘oniston Islom Amirligi va Pokiston o‘rtasidagi muzlab qolgan munosabatlarni tiklash uchun harakat boshlagan edilar. Dastlab Turkiya razvedka xizmati rahbari Kobulga tashrif buyurib Afg‘oniston Islom Amirligining yuqori martabali rasmiylari bilan batafsil va muhim muzokaralar o‘tkazdi. Uning maqsadi ikki tomonni muzokara stoliga olib kelish edi. Oradan ko‘p vaqt o‘tmay Qatar va Saudiya Arabistonining yuqori martabali diplomatik delegatsiyalari ham Kobulga yo‘l olib Afg‘oniston rahbariyati bilan keskinlikni kamaytirish masalasini muhokama qildilar.
Ushbu uchrashuvlardan so‘ng Turkiya razvedka xizmati rahbari Kobuldan to‘g‘ridan-to‘g‘ri Islomobodga yo‘l oldi. Uning maqsadi ikki poytaxt o‘rtasidagi ochiq aytilmayotgan xavotirlarni bartaraf etish va yopiq eshiklar ortidagi diplomatik muzokaralar orqali muammolarga yechim topish edi. Bu sa’y-harakatlar natijasida vaziyat yaxshilana boshladi va ikki tomon o‘rtasida muloqotni qayta boshlash uchun yangi umid paydo bo‘ldi.
Ana shu ijobiy siljishlar davom etayotgan bir paytda Pokistonning Kohat shahrida qurollangan shaxslar politsiya markaziga hujum qildilar. Hujum oqibatida masjidga va xabarlarga ko‘ra tinch aholiga ham zarar yetdi. Afg‘oniston Islom Amirligi ushbu voqea yuzasidan rasmiy bayonot berib, hamdardlik bildirdi va hodisani keskin qoraladi. Islom Amirligining bu qadami diplomatik jihatdan yaqqol ishora edi: Kobul hukumati birodarlik tuyg‘usi bilan Pokiston hududida yuz berayotgan talafotlardan afsus bildirayotgan Pokistonning o‘z muammolarida Afg‘onistonni ayblashdek o‘ylamasdan qilinayotgan xatti-harakatlariga qaramay masalalarni muloqot orqali hal etish tarafdori ekanini ko‘rsatayotgan edi.
Biroq Pokiston armiyasi va mamlakatdagi harbiy-siyosiy doiralar Islom Amirligining bu ochiq diplomatik ishorasi hamda qoralovchi bayonotini butunlay e’tiborsiz qoldirdilar. Pokiston ichki muammolarini diplomatik yo‘l bilan hal etishga urinish o‘rniga harbiy kuch ishlatishni tanladi. Shu doirada Pokiston armiyasi 23-sentabrdan 24-sentabrga o‘tar kechasi Xost Paktika Kunar va Qandahor viloyatlarini bombardimon qilib to‘rt nafar begunoh afg‘on musulmonini shahid qildi.
Shundan so‘ng Pokiston armiyasi Afg‘oniston tomonidan sakkizta uchuvchisiz uchish apparati hujumi amalga oshirildi va ular havoda zararsizlantirildi degan yolg‘on da’voni bahona qilib 2026-yil 1-oktabrda ya’ni Moskva formati yig‘ilishiga atigi to‘rt kun qolganida Dyurand chizig‘i yaqinidagi Kunar va Hilmand kabi viloyatlarni yana kutilmaganda va shiddat bilan bombardimon qildi. Natijada yana to‘qqiz nafar begunoh afg‘on musulmoni shahid bo‘ldi. Pokiston bu hujumni ham Haq uchun g‘azab (G‘azab lil-Haq) deb atalmish operatsiya doirasida amalga oshirganini bildirdi.
Biroq Afg‘oniston hukumati va barcha mustaqil ommaviy axborot vositalari Pokistonning Afg‘oniston tomonidan uchuvchisiz uchish apparatlari hujumi uyushtirilgani haqidagi da’vosini keskin rad etdilar. Chegara to‘qnashuvlaridan tashqari bunday dron hujumi sodir bo‘lganini tasdiqlovchi hech qanday dalil yoki isbot taqdim etilmadi. Boshqa tomondan Pokiston harbiy vakillari odatdagidek eski bayonotlarini takrorlab razvedka ma’lumotlariga asoslanib qurollangan shaxslarning yashirin joylariga zarba berganliklarini da’vo qildilar. Ammo xalqaro tashkilotlar va mustaqil manbalar Pokiston armiyasining da’volari ortidagi haqiqatni ko‘p o‘tmay dunyo jamoatchiligiga oshkor qildilar.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining inson huquqlari bo‘yicha tuzilmalari va Afg‘onistondagi BMTning Yordam missiyasi UNAMA o‘zlarining hujjatlashtirilgan hisobotlarida Pokiston armiyasi harbiy markaz yoki qurollangan shaxslarning yashirin joylarini emas balki tinch aholining turar joylarini bombardimon qilganini tasdiqladilar. Yevropa Ittifoqi hisobotlari va hududdagi mahalliy guvohlarning ko‘rsatmalari ham Pokiston harbiy samolyotlari tomonidan amalga oshirilgan bombardimon oqibatida ayollar va bolalar ham bo‘lgan kamida to‘qqiz nafar begunoh afg‘on musulmoni shahid bo‘lganini tasdiqladi.
Ushbu talafotlardan so‘ng Kobulda kuchli g‘azab va chuqur qayg‘u to‘lqini yuzaga keldi. Pokiston esa o‘z qo‘llari bilan Turkiya Qatar va Saudiya Arabistoni kabi do‘st davlatlarning sa’y-harakatlari tufayli yaratilgan muzokaralar uchun noyob imkoniyatni yo‘qqa chiqardi.
Aynan shunday keskin va porox hidiga to‘la vaziyatda ikki davlat Moskva formati uchrashuviga o‘z vakillarini yubordi. Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiy xalqaro tashkilotlarning tinch aholi talafotlari haqidagi e’lon qilingan hisobotlariga tayangan holda nutq so‘zlash uchun minbarga chiqqanida uning fuqarolari qoni yaqindagina to‘kilganini hisobga olsak qat’iy va keskin pozitsiyani egallashi o‘rinli edi. U ilk bor xalqaro uchrashuvda Pokistonning hokimiyati va davlat tizimini asl qiyofasi bilan ta’riflab uni harbiy rejim yoki harbiy diktatura deb atadi.
Biroq Pokistonning Moskva formatida qatnashishdan ko‘zlagan asosiy maqsadi Rossiya Xitoy Eron va Markaziy Osiyo davlatlarining qo‘llab-quvvatlashiga erishish edi. Islomobod qo‘shma bayonotda Afg‘oniston rasman terrorizm markazi deb e’lon qilinishini shuningdek Rossiya bloki tomonidan Kobulga nisbatan xalqaro diplomatik va iqtisodiy bosim kuchaytirilishini istagan. Ammo Rossiya va Xitoy kabi yirik davlatlar Pokistonning bir tomonlama va muvozanatsiz yondashuvini ochiqchasiga qo‘llab-quvvatlashdan bosh tortdilar.
Boshqa tomondan Afg‘onistonning Pokistonni xalqaro maydonda rasman harbiy diktatura deb atashi Islomobod uchun kutilmagan zarba bo‘ldi. Shu sababli Moskva formati uchrashuvidan keyingi kun pokistonlik jurnalist Tohir Xon o‘zining videoblogi orqali o‘ziga xos bir talqinni e’lon qildi.
U o‘zining go‘yoki ishonchli manbalari ga tayanib, quyidagilarni da’vo qildi: Pokistonning maxsus vakili Muhammad Sodiq Xon dastlab yumshoq murosali va ijobiy nutq bilan Moskvaga borgan edi. Uning maqsadi Pokistonga muloqotga tayyor tomon sifatida qarashlarini Afg‘onistonga ko‘rsatish edi. Biroq Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiyning keskin so‘zlarini xususan harbiy diktatura iborasini eshitgach Muhammad Sodiq Xon o‘sha joyning o‘zida oldindan yozib qo‘yilgan nutqini o‘zgartirdi va Afg‘onistonga nisbatan qat’iy pozitsiyani egalladi.
Shunga qaramay jurnalist Tohir Xon bu da’vosini yoki o‘zi tilga olgan manbalar ma’lumotlarini tasdiqlash uchun birorta ham ishonchli va hujjatlashtirilgan dalil keltirmadi. Shu sababli xolis va mustaqil tahlilchilar Tohir Xonning tasdiqlanmagan da’vosi ni strategik axborot sizdirilishi (Strategic Leak) ya’ni ma’lumotlarni ataylab va hisob-kitob bilan oshkor qilish hamda diplomatik targ‘ibotning bir qismi sifatida baholaydilar.
Chunki aftidan jurnalist Tohir Xon tomonidan ilgari surilgan go‘yoki yumshoq va murosali nutqning o‘zgartirilgani haqidagi bu uydirma hikoyadan ko‘zlangan asosiy maqsad Pokistonning harbiy va diplomatik muvaffaqiyatsizliklaridan dunyo e’tiborini chalg‘itish edi. Shuningdek Moskva formati yakunida qo‘shma bayonot qabul qilinmaganining barcha mas’uliyatini Afg‘oniston zimmasiga yuklash va uni aybdor qilib ko‘rsatish ko‘zlangan. Go‘yoki Biz muloqotga tayyor edik ammo siz keskin iboralarni ishlatib bu imkoniyatni o‘zingiz boy berdingiz degan tasavvur uyg‘otilmoqchi bo‘lgan.
Bu yerda oddiy o‘quvchi ham jurnalist Tohir Xonning da’vosiga asoslangan hikoyani hisobga olib quyidagi tasavvurning mantiqdan yiroq va mutlaqo ma’nosiz ekanini tushunadi:Afg‘onistonning musulmon fuqarolari uchrashuvdan atigi to‘rt kun oldin bombardimon oqibatida shahid bo‘lgan bo‘lsa-yu keyin Afg‘oniston vakillari xalqaro uchrashuvga borib asalday shirin va sutday mayin tilda nutq so‘zlashlari kerakmidi?!
Boshqa tomondan Pokistonning harbiy va diplomatik doiralari harbiy rejim iborasidan g‘azablanishining eng qiziqarli va e’tiborga molik jihati ularning ochiq diplomatik ziddiyatidir. Pokistonning o‘zi so‘nggi ikki-ikki yarim yil davomida xususan 2025-yil 9-oktabrda Afg‘onistonni keng ko‘lamda ilk bor bombardimon qilishidan ham oldin Tashqi ishlar vazirligi va harbiy vakillari orqali Islom Amirligini rasman va muntazam ravishda Tolibon rejimi deb atab kelgan.
Pokiston ikki davlat o‘rtasida rasmiy diplomatik munosabatlar mavjud bo‘lgan uning Kobuldagi elchixonasi faoliyat yuritayotgan va Afg‘oniston elchisi ham Islomobodga tayinlangan bir sharoitda aynan shunday yondashuvni qo‘llab kelgan.
Harbiy diktatura hukmronligi ostidagi Pokiston tizimi Afg‘oniston hukumatiga nisbatan muntazam ravishda haqorat va tahqir mazmunidagi atamalardan foydalanib kelgan. Ammo Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri ikki-ikki yarim yillik sabr-toqatdan so‘ng ilk bor javoban Pokistonni harbiy rejim deb ataganida Pokiston establishmenti keskin g‘azab va bezovtalikka yuz tutdi.
Pokistonning bunday ikki xil mezon asosida ish tutishi Islomobodning diplomatik ikkiyuzlamachiligini fosh etadi. U boshqa davlatlar hukumatlarini kamsituvchi nomlar bilan ataydi ammo o‘ziga nisbatan shunga o‘xshash atama ishlatilishi bilanoq bunga toqat qilolmay qoladi va g‘azabini jilovlay olmaydi.
