Abdan Safi
Hindiston va Afg‘onistonning o‘zaro aloqalari garchi yer ustida chegaraga ega bo‘lmasa-da, uzoq tarixga ega bo‘lib, madaniy, savdo va diplomatik asoslarga tayangan. Lekin Pokiston bu aloqalarga doimo shubha bilan qarab kelgan va Hindistonning Afg‘onistondagi rolini cheklashga intilgan. Bu siyosat nafaqat Pokistonning diplomatik manfaatlariga zarar keltirdi, balki uning Afg‘oniston bilan aloqalarini ham murakkablashtirdi. Afg‘oniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqi va Hindiston tashqi ishlar kotibi Vikram Misri o‘rtasidagi Dubaydagi so‘nggi uchrashuv ana shu masalalarga diqqat qaratdi. Bu uchrashuv Hindiston va Afg‘oniston o‘rtasida yangi davr boshlanishi mumkinligini va ayni paytda Pokiston uchun yangi muammo tug‘dirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Pokistonning Afg‘oniston bo‘yicha siyosati doim qarama-qarshiliklarga va noto‘g‘ri qarorlarga duch kelgan. Islomobod 1990-yillarda Tolibon hukumatini tan olgan bo‘lsa, 2021 yilda Tolibon qayta hokimiyatga kelganida, Pokiston Kobulda o‘z ta’sirini saqlab qolishga umid qilgan edi. Ammo Afg‘oniston Islomiy Amirligi tezda Pokistonga bo‘ysunmasligini va o‘zining mustaqil tashqi siyosatini olib borishini ochiq-oydin ko‘rsatdi. Shu sababli, so‘nggi oylarda Kobul va Islomobod o‘rtasidagi aloqalar keskinlashdi, ayniqsa Pokiston afg‘on qochqinlariga qarshi qattiq choralar ko‘rganida va Tolibonni chegaradosh hujumlarda ayblaganida. Bunga javoban Afg‘oniston Pokistonning havo hujumlariga duch keldi.
Pokistonning eng katta muvaffaqiyatsizligi uning Afg‘onistonni o‘zining strategik chuqurligi sifatida ko‘rishi va uni mustaqil davlat sifatida emas, balki o‘z manfaatlari doirasida ushlab turishga urinishidir. Bunga qarshi, Hindiston har doim Afg‘onistonda rivojlanish loyihalariga e’tibor qaratgan, o‘quv stipendiyalarini taqdim etgan, yo‘llar va shifoxonalar qurilishida yordam bergan va Afg‘oniston xalqi bilan bevosita aloqalar o‘rnatgan. Bugungi kunda bu farqlar yanada yaqqol ko‘zga tashlanmoqda; Pokiston Tolibon bilan o‘z muammolarini hal qila olmayotgan bir paytda, Hindiston muzokaralar eshiklarini ochmoqda.
Dubaydagi so‘nggi uchrashuvni faqat rasmiy diplomatik faoliyat sifatida ko‘rmaslik kerak. Bu orqali Islomiy Amirlik Hindiston bilan o‘z munosabatlarini yangi yo‘nalishda davom ettirishga tayyor ekanligini aniq ko‘rsatdi. Bu uchrashuvda diplomatik, iqtisodiy va savdo masalalaridan tashqari, xavfsizlik va mintaqaviy barqarorlik masalalari ham muhokama qilindi. Bu uchrashuv Tolibonning diplomatik faoliyatini kengaytirayotganini va mintaqada muvozanatli siyosatni qo‘llab-quvvatlashga intilayotganini ko‘rsatadi.
Afg‘oniston Tolibonining diplomatiyasi, xususan Hindiston kabi yirik davlat bilan munosabatlarni yaxshilashga bo‘lgan harakati, tahsinga sazovor strategiyadir. Tolibon bitta yoki ikkita davlatga tayanish foydali emasligini tushunib yetdi va keng va xilma-xil tashqi siyosat Afg‘oniston manfaatlarini yaxshiroq ta’minlashi mumkinligini anglab yetdi. Shu sababli, ular nafaqat Xitoy va Rossiya bilan yaqin aloqalar o‘rnatmoqda, balki Fors ko‘rfazi davlatlari, Eron va Hindiston bilan munosabatlarni kengaytirmoqda.
Bu vaziyatda Pokiston uchun katta savol shundan iboratki, u o‘z tashqi siyosatini yer yuzidagi haqiqatlarga moslashtira oladimi yoki yo‘qmi? Agar Pokiston o‘zining eski siyosatlariga amal qilsa, Afg‘onistondagi ta’sirini yo‘qotadi. Tolibon bosim ostida qolmasligi kerak va ko‘proq qattiqqo‘llik bilan munosabatlar yaxshilanmaydi. Islomobod Afg‘oniston mustaqil davlat ekanligini va o‘z manfaatlari asosida qaror qabul qilishga haqqi borligini qabul qilishi kerak.
Hindiston va Afg‘oniston o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash Pokistonga qarshi fitna emas, balki mintaqadagi barqarorlik va rivojlanishni targ‘ib qilishga qaratilgan. Agar Pokiston bu haqiqatni qabul qilsa va o‘z siyosatida moslashuvchanlik ko‘rsatsa, bu vaziyatdan foyda ko‘rishi mumkin. Ammo, agar u o‘zining eski usullarini davom ettirsa va Afg‘onistondagi Hindiston ishtirokini dushmanona tahdid sifatida ko‘rsa, unda Pokistonning o‘zi zarar ko‘radi.
Dubaydagi uchrashuv yangi davrning boshlanishini bildiradi. Agar muzokaralar ijobiy yo‘nalishda davom etsa, Afg‘oniston va Hindiston o‘rtasidagi iqtisodiy munosabatlar nafaqat mustahkamlanadi, balki bu masala mintaqaviy diplomatik va strategik muvozanat uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tolibon hukumati xalqaro munosabatlarni boshqarish qobiliyatiga ega ekanligini isbotladi va agar bu jarayon davom etsa, Afg‘oniston kelajakda mintaqaviy muhim o‘yinchi sifatida paydo bo‘lishi mumkin.
