Shabir Ajmal
Balochlar bilan Pokiston o‘rtasidagi davom etayotgan mojaro na to‘satdan yuzaga kelgan, na tashqi kuchlar tomonidan keltirib chiqarilgan va na chet el aralashuvlarining mahsulidir. Bu uzoq, tarixiy va uzluksiz jarayon bo‘lib, ildizlari Pokiston davlatining tashkil topgan dastlabki yillarigacha borib taqaladi. Pokiston ommaviy axborot vositalari va xavfsizlik muassasalarining bu mojaroni Afg‘oniston nomi bilan bog‘lashga urinishlariga qaramay, tarixiy sahifalar, siyosiy haqiqatlar va amaliy dalillar bu da’volarni to‘liq rad etadi.
1947-yilda Pokiston tashkil topgan paytda, Balujiston “Qalat xonligi” nomi ostida yarim mustaqil siyosiy tuzilishga ega edi. Qalat xoni mustaqillik e’lon qilgan va Pokistonga qo‘shilishga qarshi bo‘lgan. Ammo 1948-yilda Pokiston armiyasi Qalatni kuch bilan egallab, Balujistonni harbiy bosim ostida Pokistonga qo‘shib oldi. Bu qo‘shilish na xalq irodasiga asoslangan edi va na Baloch xalqining roziligini ifodalardi. Aynan shu nuqtadan boshlab ishonchsizlik, qarshilik va mojaroning urug‘lari sepildi.
1948-yildan so‘ng Balujiston kamida besh yirik qo‘zg‘olonni boshdan kechirdi:
- 1948-yilda qo‘shib olinshga qarshi ilk qarshilik;
- 1958–1959-yillarda Navob Nuruzxon qo‘zg‘oloni;
- 1962–1963-yillardagi qurolli qarshilik;
- 1973–1977-yillarda Zulfiqor Ali Buto hukmronligi davridagi keng ko‘lamli qo‘zg‘olon;
- 2000-yildan hozirgacha davom etayotgan qurolli va fuqaroviy qarshilik.
Har safar Pokiston harbiy rejimining javobi harbiy amaliyotlar, bombardimonlar, qamal va siyosiy bostirishlardan iborat bo‘lgan. Bu takrorlanish masalaning xavfsizlikka oid emas, balki siyosiy ekanini ko‘rsatadi. Balujiston Pokistonning tabiiy boyliklar yuragi hisoblanadi: u tabiiy gaz, Reko Diq mis va oltin konlari, dengiz sohillari hamda strategik ahamiyatga ega hududlarga ega. Shunga qaramay, Balujiston Pokistonning eng qashshoq va eng chetda qolgan viloyati bo‘lib qolmoqda. Resurslar bo‘yicha qarorlar Islomobodda qabul qilinadi, daromadlar markazga oqib ketadi, Baloch xalqining hayoti esa hanuz elektr energiyasiz, suv ta’minotisiz va ish o‘rinlarisiz davom etmoqda. Ushbu iqtisodiy adolatsizlik siyosiy norozilikning chuqur manbalaridan biridir.
2000-yildan keyin, ayniqsa “majburiy yo‘qolishlar” hodisasi Balujiston mojarosining eng qorong‘i qiyofasiga aylandi. Minglab baloch yoshlari, talabalar, ustozlar, jurnalistlar va siyosiy faollar g‘oyib bo‘ldi. Yo‘qolganlarning jasadlari ko‘pincha yo‘l bo‘ylarida, tog‘larda va chekka hududlarda topiladi; bu holat “o‘ldir va tashlab ket” siyosati nomi bilan tanilgan. Bu amaliyotlar nafaqat qurolli qarshilikka, balki fuqaroviy qarshilikka ham jiddiy zarba berdi.
Baloch qarshiligi tarixi siyosiy, qabila va intellektual yetakchilar nomlari bilan to‘la Navob Akbar Bugtidan tortib Xayrbaxsh Marrigacha. Navob Akbar Bugti bir vaqtlar Pokiston tizimining bir qismi bo‘lganiga qaramay, 2006-yilda armiya amaliyoti chog‘ida o‘ldirildi. Uning o‘ldirilishi mojaroning yangi bosqichini boshlab berdi va tizim ichidagi yetakchilar ham xavfsiz emasligini ko‘rsatdi.
Bu jarayonda Afg‘oniston nomini tilga olish Pokiston uchun faqat bahona yaratish vositasidir. Buning uchun na tarixiy dalillar mavjud va na amaliy isbotlar. Balochlar kurashi Balujiston tuprog‘idan boshlangan, o‘sha yerda shakllangan va o‘sha yerda davom etmoqda. Afg‘oniston bu urushning bir qismi emas, uni qo‘llab-quvvatlamaydi va Baloch yetakchiligi u yerdan faoliyat yuritmaydi.
Bugungi Baloch qarshiligi Pokiston uchun jiddiy ogohlantiruvchi signal bo‘lishi kerak. Majburiy yo‘qolishlar siyosati tugatilmaguncha, siyosiy hokimiyat adolatli taqsimlanmaguncha, tabiiy boyliklar mintaqa aholisiga qaytarilmaguncha va tarixiy xatolar tan olinmaguncha, bu mojaro davom etaveradi.
Ayblarni Afg‘oniston nomiga yopishtirish na tarix sahifalarini o‘zgartiradi va na Baloch xalqining dardiga davo bo‘ladi; bu faqat haqiqatdan qochishdir va bunday qochish Pokistonning muammolarini hech qachon davolamaydi.
