Abdulloh Otif
Biror diniy guruh, harakat, tashkilot yoki partiyaga bog‘lanish, iymondan keyin inson hayotidagi eng muhim qarorlardan biri hisoblanadi. Chunki bunday qaror insondan fikrini, vaqtini va mol-mulkini sarflashni talab qiladi, ba’zan esa hatto uning joni ham shu yo‘lda qurbon bo‘ladi. Shu bois, nima uchun biror guruhga bog‘langanimiz haqidagi savol nihoyatda muhimdir. Biz bu nima uchun? degan savolga mustahkam va asosli javobga ega bo‘lishimiz kerak.
Inson tabiatan shaxslar ta’siriga beriluvchan bo‘ladi. Ta’sirchan notiq, jasur mujohid yoki taqvodor va parhezkor rahbar uning e’tiborini o‘ziga jalb qiladi. Ba’zan muhabbat va mehrning kuchliligi sababli o‘sha shaxsni har qanday xato va kamchiliklardan xoli, begunoh deb tasavvur qilamiz. Hatto unga shu darajada ko‘r-ko‘rona ergashamizki, u haqda aytilgan eng kichik tanqidiy fikrni ham eshitishga toqat qila olmaymiz. Holbuki, Islom bizni shaxsparastlikdan qaytarib, haq va tamoyillarga ergashishga undagan.
Fikr va mafkura asosida biror guruhga bog‘lanishning afzalligi shundaki, haq o‘zgarmaydi. Alloh taoloning dini, Qur’on va Sunnat tamoyillari, adolat, jihod, da’vat va shariatni tatbiq etish kabi qadriyatlar kecha ham haq edi, bugun ham haqdir. Kim ushbu tamoyillarga sodiq qolsa, haq ustidadir. Kim ulardan yuz o‘girsa, hatto juda buyuk shaxs bo‘lsa ham, botil ustidadir. Bu haqiqatni qalbimiz uni to‘liq qabul qilguniga qadar o‘zimizga qayta-qayta eslatishimiz lozim.
إِذا تَكرَّر تقرّر في القلب
(Takrorlangan narsa qalbda qaror topadi).
Qarang! Hazrati Abdulloh ibn Mas’ud (r.a.) shunday deydilar:
مَنْ كَانَ مُسْتَنًّا فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ، فَإِنَّ الْحَيَّ لَا تُؤْمَنُ عَلَيْهِ الْفِتْنَةُ
Tarjimasi: Kimdir biror kishining yo‘lidan va tutgan yo‘l-uslubidan ergashishni istasa, vafot etgan kishilarga ergashsin. Chunki tirik insonning fitnaga duchor bo‘lishi va adashishidan xotirjam bo‘lib bo‘lmaydi.
Demak, agar sizning biror guruhga bog‘liqligingiz uning g‘oyasi va tamoyillariga asoslangan bo‘lsa, xotirjam bo‘ling. Ertaga o‘sha guruhning amiri o‘zgarsa yoki rahbarlik lavozimiga zaif bir shaxs kelsa ham, sizning guruhning asl manhaji va asosiy yo‘nalishiga bo‘lgan sadoqatingiz mustahkam va uzilmas bo‘lib qoladi. Shu sababli, Alloh ko‘rsatmasin, bir kuni o‘sha guruh rahbari o‘zining asosiy g‘oya va tamoyillaridan chetga chiqsa, haq qayerda ekanini va qaysi tomonga yurish kerakligini aniqlashda qiynalmaysiz.
Ammo shaxsparastlikning zarari shundaki, shaxslar o‘zgaradi. Ular ham inson: unutadilar, qo‘rqadilar, hirs va tamaga beriladilar hamda sharoit bosimi ostida o‘z pozitsiyalarini o‘zgartirishlari mumkin. Kechagina shariat hukmronligi haqida gapirgan, bugun esa demokratiya va botil tuzumni madh etayotganlar qanchadan-qancha! Kechagina jihodning farzligiga ishongan, bugun esa manfaat va maslahati nomidan undan voz kechayotganini e’lon qilayotganlar qanchadan-qancha!
Shu sababli, agar sizning biror guruhga bog‘liqligingizning asosi muayyan bir shaxs bo‘lsa, siz ham o‘sha shaxs bilan birga botil sari harakat qilasiz va hanuz din yo‘lida qadam tashlayapman, deb o‘ylaysiz. Holbuki, aslida dinga emas, bir shaxsga ergashayotgan bo‘lasiz. Qur’oni Karim aynan mana shu holatga ishora qilib, shunday deydi:
اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ
Tarjimasi: Ular Allohni qo‘yib, o‘zlarining olimlari va rohiblarini rabb qilib oldilar.
Ushbu oyat tafsirida olimlar va rohiblarni rabb qilib olish deganda, halol va harom masalalarida ularga ko‘r-ko‘rona ergashganlari nazarda tutilgani bayon qilingan.
Bu so‘zlardan yana bir muhim xulosa kelib chiqadi: biror guruhni tanqid qilayotganimizda, unga qarshi chiqayotganimizda yoki undan ajralishga qaror qilayotganimizda, bunday pozitsiyamizning asosi guruhning asosiy tamoyillari va qoidalari shariatga zid bo‘lib qolganidir. Guruh a’zolaridan biri xato qilgani, xodimlaridan biri noto‘g‘ri xatti-harakat sodir etgani yoki mas’ullaridan biri korrupsiyaga qo‘l urgani sababli, o‘sha bir kishining xatosini butun guruhni, uning g‘oyasi va faoliyatini rad etish uchun dalil qilib olishimiz to‘g‘ri emas.
Chunki har qanday mavqedagi inson zaif bo‘lishi va xatoga yo‘l qo‘yishi mumkin. Hatto Rasululloh (s.a.v.)ning lashkarlari orasida ham munofiqlar bor edi. Ularning mavjudligi jihodni tark etish uchun dalil bo‘la oladimi? Ayrim sahobai kiromlar (r.a.) ham ijtihodiy xatolarga yo‘l qo‘yganlar. Bu xatolar ularning sahobalik maqomini yo‘qqa chiqarganmi? Aslo!
Demak, agar biror islomiy guruh shariatni tatbiq etish, kufrdan bezor bo‘lish va Sunnatni qayta tiklash g‘oyalariga asoslangan bo‘lsa-yu, uning a’zolaridan biri shaxsiy xatoga yo‘l qo‘ysa, tanqid aynan o‘sha shaxsga qaratilishi kerak, guruhning g‘oyasi va fikriy asoslariga emas.
Shu sababli, bir shaxsning xatosi bilan bir mafkuraning og‘ishishi o‘rtasidagi farqni ajratishni o‘rganishimiz kerak. Shaxsiy xato tuzatilishi va kechirilishi mumkin, ammo fikriy og‘ish, hatto juda buyuk bir shaxs tomonidan sodir etilgan bo‘lsa ham, rad etilishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, ongli va uyg‘oq musulmon o‘z aloqasini shaxslarga emas, balki mustahkam g‘oya va tamoyillarga asoslaydigan kishidir. U bu guruh Qur’on va Sunnatga qanday nuqtayi nazardan qarashini, uning manhaji qanday ekanini va qaysi tamoyillarga asoslanganini o‘rganadi.
Shu jihatdan, agar biror shaxs o‘z g‘oyasi va tamoyillaridan chetga chiqsa, u o‘sha shaxsdan uzoqlashadi, ammo haq g‘oyadan yuz o‘girmaydi. Xuddi shuningdek, tanqid qilganida ham, uning tanqidi shaxslarga emas, tamoyillarga asoslanadi. Agar ayrim shaxslarni tanqid qilsa ham, ularning xatosini butun guruhga yuklamaydi. Balki uning maqsadi shunchaki tanqid qilish emas, balki o‘sha shaxsni isloh etish bo‘ladi.
Tarix guvohlik beradiki, shaxsparastlik o‘rniga tamoyil va g‘oyalarga ergashgan millat va jamiyatlargina o‘z mavqeida sobit qolib, muvaffaqiyatga erishganlar. Ammo g‘oya va tamoyillarni tark etib, shaxslarga ko‘r-ko‘rona ergashganlar oxir-oqibat tarqoqlik va parokandalikka yuz tutganlar.
وَ مَا عَلَيْنَا إِلَّا الْبَلَاغ
