Bishom Shahid
Islom ummatining yo‘qotilgan izzatini qaytarish yo‘llari
Musulmon ummatining zaifligi muammosini hal qilish yo‘llari haqida bahs yuritish ushbu mavzuning eng muhim qismidir. Chunki musulmonning fikriy va iymoniy asoslari isloh qilinmaguncha hech qanday siyosiy yoki iqtisodiy o‘zgarish barqaror natija bermaydi. Ummatlarda haqiqiy o‘zgarish har doim tuzilmalardan emas insondan boshlanadi. Inson esa iymon fikr va tarbiya orqali shakllanadi.
Musulmonlarning yo‘qotilgan izzatini qayta qo‘lga kiritish mumkin bo‘lgan yo‘llar quyidagilardan iborat:
1. Qur’oni Karimga chuqur va amaliy ravishda qaytish
Qur’oni Karim Islom ummatining o‘zlik va ma’naviy asosidir. Bu Kitob faqat tilovat qilish yoki baraka olish uchungina nozil qilingan emas balki aqida axloq siyosat iqtisod va ijtimoiy munosabatlarni tartibga soluvchi mukammal hayot tizimidir.
Afsuski bugungi kunda ko‘plab Islomiy jamiyatlarning asosiy muammolaridan biri shuki Qur’oni Karimga bo‘lgan hurmat faqat tashqi ko‘rinish bilan cheklanib qolgan. U baland tokchalarga qo‘yiladi ammo uning hayotga tatbiq etilishi va amaldagi o‘rni ancha zaiflashgan. Qur’oni Karimga qaytishdan maqsad uni qonun chiqarish va qadriyatlarni belgilashning asosiy manbasi sifatida qabul qilish hamda musulmonlarda bu Kitob insoniyat uchun eng yaxshi qonun ekaniga doimo ishonch va qat’iy e’tiqod bo‘lishidir.
Qur’oni Karimni anglash darajasi individual va yuzaki tushunishdan ijtimoiy va tamadduniy tushunchaga ko‘tarilishi lozim. Qur’oniy ta’limotlar ta’lim-tarbiya tizimi ommaviy axborot vositalari va madaniyatga singdirilishi kerak. Musulmonlar Qur’oni Karimni faqat savob va baraka kitobi sifatida emas balki hayot yo‘li va yashash tarzini belgilovchi Kitob sifatida tanishlari lozim. Qachonki Qur’oni Karim faqat o‘qish bosqichidan unga amal qilib yashash bosqichiga o‘tsa, jamiyat asta-sekin isloh tomon harakatlana boshlaydi.
2. Qalblarda haqiqiy va tirik iymonni qayta jonlantirish
Islomda iymon faqat aqliy e’tiqod emas balki insonning amallarini harakatga keltiruvchi kuchdir. Amalda namoyon bo‘lmaydigan iymon ijtimoiy hayotga ta’sir ko‘rsata olmaydi. Islom shunchaki shiorlar dini sifatida emas balki amal dini sifatida tanilishi kerak.
Afsuski bugungi kunda musulmon ummatining zaifligi katta darajada zaif va faol bo‘lmagan iymon bilan bog‘liq. Iymonni jonlantirish degani:
ibodat va duo orqali insonning Alloh taolo bilan munosabatini mustahkamlash;
shaxsiy va ijtimoiy xatti-harakatlarda Alloh taoloning nazoratini his qilish tuyg‘usini shakllantirish;
iymonni gunohdan voz kechish va mas’uliyatni ado etishga undovchi kuchga aylantirish;
oxirat tushunchasini kundalik hayotda yana jonlantirish.
Jamiyatda iymon tirilsa buzg‘unchilik zulm va adolatsizlik tabiiy ravishda kamayadi. Chunki inson o‘zini yolg‘iz emas balki mas’uliyatli banda ekanini his qiladi.
3. Oila tarbiyasi tizimini tubdan isloh qilish
Oila insonni tarbiyalashning birinchi maktabidir. Agar oila isloh qilinmasa hech qanday ta’lim yoki ijtimoiy tizim komil va solih insonni tarbiyalay olmaydi. Bugungi ko‘plab jamiyatlarda oila o‘zining tarbiyaviy vazifasidan uzoqlashib ketgan.
Oila tarbiyasini isloh qilish borasida quyidagilarga e’tibor qaratish lozim:
ota-ona faqat iqtisodiy mas’uliyat bilan cheklanib qolmasdan o‘zlarining tarbiyaviy vazifalariga ham qaytishlari;
diniy qadriyatlarni bolalikdan farzandlarga o‘rgatish;
oilada mehr-muhabbat hurmat va tartib muhitini yaratish;
noto‘g‘ri va zararli ommaviy axborot vositalarining bolalarga salbiy ta’siridan himoyalash.
Sog‘lom oilada voyaga yetgan bola jamiyatda ham foydali va mas’uliyatli inson bo‘lib yetishadi.
4. Musulmonlar ongida hayot maqsadini qayta tiklash
Muhim inqirozlar orasida eng katta ta’sir ko‘rsatuvchi inqirozlardan biri hayot maqsadining yo‘qolishidir. Ko‘plab insonlar hayotni faqat boylik to‘plash mansab va moddiy lazzatlarga erishishdan iborat deb bilib qolganlar. Holbuki Islom hayotning maqsadini aniq bayon qilgan: Alloh taologa ibodat qilish va adolat hamda hidoyat asosida yer yuzini obod qilish.
Bu maqsadni qayta jonlantirish quyidagilarni anglatadi:
ta’lim tizimida insonning yaratilish maqsadini tushuntirish;
dunyoqarashni moddiy manfaatparastlikdan mas’uliyatga asoslangan tafakkurga o‘zgartirish;
insonlarga xizmat qilish ruhiyatini ibodat sifatida rivojlantirish;
yosh avlodda o‘z hayotiy missiyasi va mas’uliyatini his qilish tuyg‘usini qayta jonlantirish.
Maqsadi aniq bo‘lgan jamiyat sarsonlik va tanazzulga yuz tutmaydi.
5. Diniy tafakkurni individual darajadan tamadduniy darajaga ko‘tarish
Jiddiy muammolardan biri shundaki ko‘p hollarda din faqat individual ibodatlar bilan cheklanib qolgan. Holbuki Islom mukammal tamadduniy tizimdir.
Diniy tafakkurni isloh qilish quyidagilarni anglatadi:
Islomni faqat ibodatlar majmui sifatida emas balki mukammal hayot tizimi sifatida anglash;
ham dinni chuqur tushunadigan ham o‘z davridan xabardor bo‘lgan har tomonlama fikrlovchi olim va mutafakkirlarni tarbiyalash;
shariatga nisbatan tor va yuzaki qarashlardan voz kechish.
Bu fikriy o‘zgarish ummatdagi har qanday katta islohotning muqaddimasidir. Agar bundan qisqa xulosa chiqaradigan bo‘lsak bugungi bosqichda ummatni isloh qilishning asosiy ildizi insonni qayta tarbiyalas dir.
Shunday insonni tarbiyalash kerakki, u tirik iymonga ega bo‘lsin Qur’onni o‘z hayotining yo‘li va yashash tarzi deb bilsin aniq maqsadga ega bo‘lsin hamda oilasi va jamiyatida sog‘lom tarbiya olgan bo‘lsin. Ana shu fikriy va iymoniy islohotsiz hech qanday siyosiy yoki iqtisodiy o‘zgarish barqaror va uzoq davom etadigan natija bermaydi.
