Akbar Jamol
Biror kishiga shaxsiy va individual darajada zulm qilinsa, ya’ni uning sha’ni, joni, mol-mulki yoki obro‘-e’tiboriga tajovuz qilinsa, Islom shariati, avvalo, unga tajovuzkorga qarshi turish va o‘zini himoya qilish asosiy huquqi ni beradi. Islom fiqhida qabul qilingan qoidalardan biriga ko‘ra, agar kimdir nohaq ravishda boshqa bir insonning joniga yoki mol-mulkiga tajovuz qilsa, mazlum avval osonroq yo‘ldan boshlab, zarurat miqdorida bosqichma-bosqich o‘zini himoya qilishga haqlidir. O‘z jonini saqlab qolish uchun shariat ruxsat bergan doirada tajovuzkorga zarar yetkazishi ham mumkin.
Jome’ at-Termiziyning 1421-hadis mazmuniga hamda Nabiy karim sollallohu alayhi vasallamning ochiq-ravshan ko‘rsatmalariga ko‘ra o‘z haqqi, joni va mol-mulkini himoya qilish chog‘ida halok bo‘lgan kishi shariat nuqtayi nazaridan shahid darajasiga erishadi. Bundan tashqari shariat mazlumga zolimga qarshi ochiqchasiga e’tiroz bildirish uning yomonligini bayon qilish hamda o‘ziga qilingan tajovuz miqdoricha javob qaytarish ya’ni qasos yoki moddiy tovon talab qilish huquqini beradi. Qur’oni karimda shunday deyiladi:
Alloh taolo yomon so‘zning oshkora aytilishini yaxshi ko‘rmaydi magar zulmga uchragan kishi bundan mustasno.
(Niso surasi, 148-oyat)
Ammo shariat shaxsiy huquqlar masalasida juda aniq va qat’iy chegaralarni ham belgilagan. Mazlumga javob qaytarish yoki o‘zini himoya qilish uchun berilgan huquq faqat tenglik va haddan oshmaslik chegarasigacha amal qiladi. Ya’ni mazlum zolimga faqat o‘ziga qilingan zulm miqdoricha qarshi javob berish huquqiga ega. Unga qilingan tajovuzdan ortiqcha javob qaytarish hatto oz miqdorda bo‘lsa ham shariat nazarida o‘zi zulm va tajovuz hisoblanadi.
Chunonchi Shuro surasining 40-oyatida shunday marhamat qilinadi:
Yomonlikning jazosi o‘sha yomonlikka teng yomonlikdir. Kim afv etsa va isloh qilsa uning mukofoti Alloh zimmasidadir. Albatta U zolimlarni sevmaydi.
Bu oyat javob qaytarish teng va me’yorida bo‘lishi kerakligini anglatadi. Kim afv etib, isloh qilish yo‘lini tutsa, uning mukofotini Alloh beradi. Chunki Alloh chegaradan oshuvchi zolimlarni sevmaydi.
Yana bir muhim jihat shuki, shaxsiy darajada javob qaytarish yoki jazolash huquqining mavjudligi mazlum o‘z bilganicha qonunni buzishi mumkin degani emas. Bunday holatda shariat tomonidan belgilangan ruxsat va tartibga rioya qilish zarur. Adolatni qaror toptirish va qasos olishning shaxsiy adovat hamda tartibsizlikka aylanib ketishining oldini olish uchun yakuniy qaror shariat qozisi yoki sud tizimiga topshiriladi. Shu tariqa jamiyat shaxsiy adovatlar va tartibsizliklar maydoniga aylanib qolishidan himoya qilinadi.
Shu asosda shariat mazlum shaxsga o‘zini himoya qilish va adolat talab qilishning to‘liq shar’iy huquqini tan oladi. Shu bilan birga, qasos olish zanjiri nazoratdan chiqib ketmasligi uchun uni belgilangan chegaralar va shartlarga rioya qilishga majbur etadi.
Ammo zulm shaxsiy darajadan oshib, keng ko‘lamli va davlat miqyosidagi tus olganida, mazlumning ongida faqat shaxsiy dardiga davo izlash masalasi emas, balki shariat hukmlari, adolat va qarshi javob berish falsafasiga oid yuzlab savollar ham paydo bo‘ladi.
Keling, bu masalani biroz batafsilroq va chuqurroq ko‘rib chiqaylik…
Oddiy inson o‘z uyi, qishlog‘i yoki shahriga davlat tomonidan zulmkorona harbiy amaliyot o‘tkazilganini, odamlar o‘z yurtidan ko‘chishga majbur bo‘lganini va zulmga qarshi norozilik bildirish hamda adolat talab qilishning barcha yo‘llari ataylab yopib qo‘yilganini ko‘rganida… Hatto sudlar ham sukut saqlovchi tomoshabinga aylangan yoki zolimning qo‘lini kuchaytirishga xizmat qilayotgan bo‘lsa bunday sharoitda musulmon Allohning bandasi sifatida Parvardigorining dinidan javob va adolat izlaydi hamda:
Adolat qayerda? deb so‘raydi.
Shu yerda bir savol tug‘iladi: agar mazlum uchun sudlarning barcha eshiklari yopilib qolgan bo‘lsa shariat bu mazlum musulmonga qo‘l qovushtirib o‘tirishni buyuradimi? Zolimga qarshi harakat qilishda uning mazhabiga e’tibor berish zarurmi?
Zolimning mazhabi va Islomning adolat haqidagi umumbashariy tasavvuri
Islom shariatining eng asosiy va o‘zgarmas tamoyili shundan iboratki:
Zulm har qanday holatda ham zulmdir; uni qilgan kishi musulmon bo‘ladimi yoki biror din va mazhabga mansub g‘ayrimusulmon bo‘ladimi farqi yo‘q.
Islomiy adolat nuqtayi nazaridan mazlumning haqqi va zolimni javobgarlikka tortish uning dini yoki qabilasiga bog‘liq emas. Alloh taolo Nahl surasining 126-oyatida shunday marhamat qiladi:
Agar jazolasangiz, o‘zingizga qilingan tajovuz miqdoricha jazolang.
Jome’ at-Termiziyning 1393-hadisida bir kishi Nabiy karim sollallohu alayhi vasallamdan so‘ragani rivoyat qilinadi:
Ey Allohning Rasuli sollallohu alayhi vasallam! Agar biror kishi mol-mulkimni tortib olish uchun kelsa, nima qilay?
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
Mol-mulkingni unga berma dedilar.
Agar men bilan urushsa-chi? deb so‘radi.
zot:Sen ham u bilan jang qil dedilar.
Agar u meni o‘ldirsa-chi? dedi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
Unda sen shahidsan dedilar.
U: Agar men uni o‘ldirsam-chi? deb so‘radi.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam:
«U do‘zaxga tushadi», dedilar.
Bu so‘zlardan ko‘rinadiki, himoya tajovuz va hujumning oldini olish bilan bog‘liq masaladir. Tajovuzkorning diniy mansubligi yoki musulmon ekanligi zolimga jazosizlik yoki daxlsizlik bermaydi.
Zo‘ravonlik bilan yoki qurolli qarshilik; isyonmi yoki o‘zini himoya qilish huquqimi?
Bu yerda jamiyatda qarshilik va isyon haqidagi keng tarqalgan tasavvurni ham tushunish zarur.
Ya’ni masala shaxsiy mudofaadan oshib keng ko‘lamda davlat yoki zolim kuchlarga qarshi qurolli harakat darajasiga yetganda ishlatiladigan til va atamalar alohida ahamiyat kasb etadi. Zolim kuchlar mazlumlarning mudofaa harakatlarini doimo isyon chiqish yoki terrorizm deb atashga urinadi. Maqsad esa mazlum qatlamni ichki va xalqaro miqyosda axloqiy hamda diniy jihatdan yakkalab uni qo‘llab-quvvatlovchisiz qoldirishdir.
Ammo shar’iy va fiqhiy nuqtayi nazardan ilmiy istilohda bag‘iy adolatli qonuniy va shar’iy hukmdorga faqat hokimiyatni qo‘lga kiritish yoki fasodni kengaytirish maqsadida qarshi chiqish va isyon qilishdir.
Boshqa tomondan davlatning o‘zi begunoh fuqarolarni bombardimon qilsa ularni hech qanday asossiz ravishda qayta-qayta o‘z uy-joylarini tark etishga majbur qilsa va sud hokimiyati pora yoki qo‘rquv sabab zolimning qo‘lidagi vositaga aylansa bunday sharoitda mazlumning qurol olib o‘zini va haqqini himoya qilish uchun qarshi turishi bag‘iy emas balki qurolli qarshilik Armed Resistance va o‘zini himoya qilish deb ataladi.
Bu borada buyuk islom faqihi Imom Abu Hanifa rahmatullohi alayhning fikriy qarashlari juda ravshandir. U zot Umaviylar va Abbosiylar hukmronligi davrida zolim hokimlarga qarshi kurashgan Sayyiduna Muhammad Nafs Zakiyya rahmatullohi alayh va Sayyiduna Zayd ibn Ali rahmatullohi alayh harakatlarini nafaqat ma’naviy balki moliyaviy jihatdan ham qo‘llab-quvvatlaganlar.
Imom A’zam rahmatullohi alayhning nazarida zolim hukmdor va zolim tuzumga qarshi o‘z huquqlarini himoya qilish zulmni xorlik bilan qabul qilib unga sukut saqlashdan ko‘ra ancha afzaldir. Buning sharti esa maqsad zulmni yo‘qotish adolat va insofni qaror toptirish bo‘lishidir.
Davomi bor…
