Atif
Sivilizatsiya insoniyat borliq sahnasiga qadam qo‘ygan davrdan boshlangan va inson hayoti davom etar ekan u ham davom etib boradi. Sivilizatsiya insonning madaniy mahsulotlarini rivojlantirishiga yordam beradigan ijtimoiy tizimdir. [Mustafa Siboiy]
Sivilizatsiya tarix davomida insoniyatning eng muhim yutuqlaridan biridir. Inson ijtimoiy hayot kechira boshlagan ilk davrlardan buyon o‘z yashash muhitini obod qilish bilim va tajriba orttirishga doimo intilib kelgan. Tarix sahifalarini o‘z faoliyati va yutuqlari bilan to‘ldirmagan biror xalq yoki millatni topish qiyin.
Umuminsoniy maqsad va insonparvarlik jozibasiga ega bo‘lgan o‘z axloqi tamoyillari va asoslariga amal qilishda hayot haqiqatlarini hisobga olgan har qanday sivilizatsiya tarixda uzoqroq yashab bardavom bo‘lgan hamda saqlanib qolish va e’tirof etishga loyiqdir. Ana shu sa’y-harakatlarning vaqt davomida jamlanishi turli sivilizatsiyalarning shakllanishiga zamin yaratgan.
Islom sivilizatsiyasi dunyo chuqur jaholat va nodonlik zulmatiga botgan insonlar qo‘rquv vahima va dahshatga to‘la muhitda yashayotgan bir davrda yuzaga keldi. Ularni hidoyatga boshlaydigan kitob ham hayotlarini tartibga soladigan islohotchi ham yo‘q edi. Ammo Islom sivilizatsiyasining paydo bo‘lishi bilan dunyo miqyosida katta o‘zgarishlar yuz berdi va insoniyat hayoti yangi yo‘nalish kasb etdi.
Bu sivilizatsiya vujudga kelgan paytda Xitoy Hindiston Eron Misr va Rimda boshqa sivilizatsiyalar ham mavjud edi. Islom jamiyati va musulmonlar o‘zlarini turli xil qadimiy va ildiz otgan sivilizatsiyalar madaniyatlar hamda e’tiqodlar qarshisida topdilar. Yangi shakllanayotgan islomiy madaniyat o‘zidan ulkan ma’naviy meros qoldirish bilan birga o‘sha davrdagi turli sivilizatsiyalarning merosxo‘riga ham aylandi.
Islom sivilizatsiyasi faqat shaharlar barpo etish iqtisodiyotni rivojlantirish ilm-fan taraqqiyoti yoki qudratli davlatlar tashkil etish bilangina cheklanmaydi. Balki u tavhid iymon ilm axloq adolat va inson qadr-qimmati asosida shakllangan sivilizatsiyadir. Bu sivilizatsiyada moddiy taraqqiyot ma’naviy qadriyatlardan ajralmaydi ilm va bilim esa inson saodati hamda jamiyat obodligi xizmatiga yo‘naltiriladi.
Islom sivilizatsiyasining asoslari Islom dini va Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning vahiy yurti bo‘lgan Makka zaminidagi nubuvvatlari bilan boshlandi va o‘zining paydo bo‘lishi bilan zulmatga botgan jamiyat va madaniyatni yoritdi.
Qur’oni Karim insonni tafakkur qilishga ta’lim olishga adolatga yer yuzini obod qilishga va jamiyatni isloh etishga chaqirdi. Islom Payg‘ambari sollallohu alayhi vasallam esa iymon birodarlik adolat va ijtimoiy mas’uliyatga asoslangan jamiyatni barpo etish orqali madaniyatli jamiyatning dastlabki poydevorlarini mustahkamladilar.
Islom sivilizatsiyasi Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallam davri va Xulafoyi Roshidinlar davridan keyin asta-sekin kengaydi. Islom olamining sharqidan g‘arbigacha bo‘lgan turli hududlarda yirik ilmiy madaniy iqtisodiy va siyosiy markazlar vujudga keldi. Musulmonlar diniy ilmlar bilan bir qatorda tibbiyot matematika astronomiya geografiya falsafa me’morchilik adabiyot va tabiiy fanlar kabi sohalarda ham muhim asarlar va yutuqlarni qoldirdilar. Shuning uchun Islom sivilizatsiyasini inson hayotining barcha jabhalarini qamrab olgan mukammal tizim ya’ni iymon va ilm axloq va taraqqiyot dunyo va oxirat shaxs huquqlari va jamiyat manfaatlari o‘rtasida muvozanatni ta’minlaydigan hayotiy tizim sifatida baholash mumkin.
Bu sivilizatsiyani o‘rganishning ahamiyati faqat o‘tmish bilan faxrlanishdan iborat emas. Balki uni to‘g‘ri anglash musulmonlarga o‘zlarining ilmiy axloqiy va madaniy salohiyatlarini anglab yetish hamda yanada yaxshi kelajakni barpo etishda yordam beradi. Shu bilan birga Islom sivilizatsiyasi asoslangan adolat inson qadr-qimmatini asrash ilmga muhabbat va ijtimoiy mas’uliyat kabi ko‘plab tamoyillar umuminsoniy ehtiyojlar bo‘lib butun insoniyatga tegishlidir.
