Ehson Arab
Savdo yo‘llarini va iqtisodiy almashinuvlarni falaj qilish:
So‘nggi o‘n yilliklarda nishonga olingan muhim sohalardan biri Islom mamlakatlarining iqtisodi va savdosidir. Shubhasiz, sog‘lom iqtisod transport va savdo yo‘llarida xavfsizlikka muhtojdir. Chunki mahsulot va ishlab chiqarilgan mollar faqat ochiq va xavfsiz yo‘llar orqali yetkazilishi mumkin. Ammo ISHID kabi yollanma guruhlar yo‘llarda bexavotirlik va tahdid yaratib, amalda mintaqa iqtisodini falaj qilish yo‘lini G‘arb foydasiga ochib berdilar.
Islom mamlakatlari o‘zlarining geografik o‘rniga ko‘ra doimiy ravishda jahon savdosining chorrahasida bo‘lib kelgan. Tarixiy Ipak yo‘li, portlar, quruqlik chegaralari va havo yo‘llari barchasi iqtisodiy rivojlanish va Sharq bilan G‘arbni bog‘lash uchun imkoniyat bo‘lgan. Ammo xavorij ISHID yo‘llarda portlashlar uyushtirib, savdo karvonlariga hujum qilib va savdogarlarni tahdid qilib, bu imkoniyatlarni xavfga aylantirdi.
G‘arb siyosiy va iqtisodiy maydonda bevosita amalga oshirolmagan narsalarni ISHID orqali amalga oshirdi. Har safar savdo transportlari yo‘llarda nishonga olinganda, nafaqat musulmonlarning moli va sarmoyasi nobud bo‘lardi, balki savdogarlarning mintaqada investitsiya qilishga bo‘lgan ishonchi ham kamayardi. Bu jarayon natijasida ko‘plab islomiy tranzit yo‘llar xavfli deb hisoblanib, mintaqa iqtisodi yana o‘sishdan ortda qoldi.
Ichki va mintaqaviy yo‘llar xavfsiz bo‘lmagan paytda, Islom mamlakatlari zaruriy ehtiyojlarini G‘arb bozorlaridan va uzoq yo‘llardan ta’minlashga majbur bo‘ladilar. Bu iqtisodiy qaramlikni oshiradi va G‘arb siyosiy bosimlariga yo‘l ochadi.
Oddiy qilib aytganda; ISHID savdo yo‘llarida bexavotirlikni yo‘qotib, Islom mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarni buzdi. Bu ish G‘arbni “yagona ishonchli ta’minotchi” sifatida ko‘rsatadigan holatga olib keldi. Aslida xavorij ISHID G‘arb qo‘lida bir qurol bo‘lib xizmat qildi; bu qurol qon to‘kdi va shu bilan birga iqtisodni ichidan falaj qildi.
Mahalliy bozorlar o‘z mahsulotlarini tashqariga eksport qila olmaganlarida, ishlab chiqarish rag‘bati pasayadi. Dehqonlar yoki mahsulotlarini ichki bozorda arzon narxda sotishga majbur bo‘ladilar, yoki omborlarda buzilib nobud bo‘ladi. Fabrikalar esa xom ashyo kelmasligi yoki eksport imkoni yo‘qligi sabab ishlab chiqarishni to‘xtatadi. ISHID yo‘llarni to‘sib va bexavotirlik keltirib, ichki ishlab chiqarishga og‘ir zarba berdi.
Tranzit yo‘llarini falaj qilishning boshqa bir oqibati xorijiy kompaniya va davlatlarga imkoniyat yaratishdir. Ular Islom mamlakatlarining boyliklarini arzon narxda sotib olishadi. Holbuki, xavfsiz yo‘llar bo‘lsa, ayni shu boyliklar mintaqaviy yoki jahon bozorlarida asl qiymatida sotilishi mumkin edi.
G‘arb yaxshi tushunardi: agar islomiy iqtisodlar o‘zaro bog‘lansa, ular mustaqil va qudratli bo‘lishi mumkin. Ammo ISHID qo‘rquv, qotillik va portlashlar bilan bu bog‘liqlikni uzdi va begonalarga musulmonlarning boyliklarini arzon talon-toroj qilishga yo‘l ochib berdi.
Xavfsizlikning yo‘qligi va iqtisodiy zaiflikning eng katta zararlaridan biri xalqning kelajakka bo‘lgan umid va ishonchini yo‘qotishdir. Savdogar, sanoatchi va dehqonlar o‘z sarmoyalari har lahzada yo‘llarda nobud bo‘lishi mumkinligini ko‘rganlarida, endi sarmoya qilishga jur’at etmaydilar. Natijada bunday muhitda o‘sish o‘rnini turg‘unlik egallaydi va odamlar yaxshi imkoniyat izlab G‘arb mamlakatlariga hijrat qilishga majbur bo‘ladilar. Bu aynan G‘arb xohlagan narsa edi va ISHID uni amalga oshirdi.
