Doktor Humom Sultoniy
IShID xavorij va g‘uluvga berilgan Madxaliylar Islom Amirligi va Tolibonni takfir qilish uchun ularning aqidasi go‘yoki Devbandiy va Moturidiy aqidasi ekanini bahona qiladilar. Bu takfirchi guruhlar ushbu aqida kufrga asoslanganini da’vo qiladilar. Afsuski, ayrim kishilar, xususan, arab dunyosidagi ba’zi insonlar, bu ayblovlarning asl mohiyati hamda ularning ilmiy va tarixiy ildizlaridan bexabarliklari sababli, ushbu takfirchi guruhlarning targ‘ibotlari ta’siriga tushib qoladilar. Shu bois bu boradagi ayrim asosiy haqiqatlarni bilish zarur. Bu esa ayblovning mohiyati, uning ilmiy va tarixiy ildizlari, shuningdek, u haqda tarqalgan noto‘g‘ri tushunchalar va anglashilmovchiliklarni oydinlashtirishga yordam beradi.
Devbandiylik: tarixiy ildizlari, ilmiy uslubi hamda diniy va islohiy xizmatlari
Devbandiylik aslida yangi yoki mustaqil aqida yoxud mazhab emas, balki diniy ilmlarni o‘rganish va o‘qitish, aqida va amallarni isloh qilish hamda ilmiy, axloqiy va ruhiy tarbiya berishga qaratilgan keng qamrovli yondashuvdir. Hindiston yarimoroli va Afg‘onistondagi ko‘plab ulamolar hamda mashoyixlar ushbu yo‘nalish bilan bog‘liqdirlar. Devbandiylik nomi Hindistondagi tarixiy Devband shahriga nisbat beriladi. 1866-yilda, hijriy 1283-yil 15-muharramda, ushbu shaharda «Dorululum Devband» nomli yirik va mashhur diniy ilm maskani tashkil etildi. Keyinchalik bu madrasa Hindiston yarimorolida ta’sirchan ilmiy, islohiy va jihodiy harakat markaziga aylandi.
Devband Dorululumining tarixiy ildizlari va tashkil etilishi
Shuni ta’kidlash kerakki, Devband Dorululumining ilmiy va tarbiyaviy yondashuvi yangidan paydo bo‘lgan usul emas. Uning ildizlari Islom tarixining qadimiy ilmiy an’analari va merosiga chuqur borib taqaladi. Ayniqsa, Hindiston yarimorolida Shoh Valiyulloh Muhaddis Dehlaviy rahimahulloh va u zotning ilmiy hamda fikriy merosxo‘rlari Qur’on va Sunnatga qaytish, tavhidga da’vat qilish, diniy ilmlarni jonlantirish, aqida va amallarni isloh etish, jamiyatda tarqalgan shirk aralash e’tiqodlar va bid’atlarga qarshi kurashish borasida qimmatli xizmatlar ko‘rsatganlar. Devband ulug‘lari ham ushbu ilmiy va islohiy merosni davom ettirib, unga tartibli ta’limiy, tarbiyaviy va islohiy harakat shaklini berdilar.
Hindiston yarimorolida Britaniya mustamlakachiligi hukm surgan, 1857-yilgi urushdan keyin musulmonlarning siyosiy va harbiy qudratiga jiddiy zarar yetgan hamda ularning diniy va madaniy o‘zligi tahdid ostida qolgan bir sharoitda Devband ulug‘lari ilmiy markaz tashkil etishni zarur deb bildilar. Bu markaz bir tomondan musulmonlarning dini va imonini, Islom tamaddunini, ilmiy merosini hamda diniy o‘zligini himoya qilishi, ikkinchi tomondan esa mustamlakachilik hukmronligiga qarshi kurasha oladigan, ummatda diniy uyg‘onish va mustaqillikka intilish ruhini saqlab qolishga qodir munosib va kuchli ilmiy-fikriy rahbarlarni yetishtirishi lozim edi.
Shu maqsadda Dorululum Devband tashkil etildi. Vaqt o‘tishi bilan ushbu ilmiy markaz faqat ta’lim muassasasi bo‘lib qolmay, balki keng ko‘lamli ilmiy, diniy, fikriy va jihodiy harakatning ta’sirchan markaziga aylandi. Ushbu yirik diniy madrasa tarbiyasidan mashhur ulamolar, muhaddislar, faqihlar, islohotchilar va mujohidlar yetishib chiqdilar. Ular Hindiston yarimoroli va Afg‘onistonning ilmiy hamda diniy sohalarida chuqur iz qoldirdilar va Britaniya mustamlakachiligiga qarshi ilmiy, fikriy, siyosiy hamda amaliy kurashlarda muhim va qimmatli rol o‘ynadilar.
Devband Dorululumining ilmiy va tarbiyaviy uslubi
Devband Dorululumining ta’lim tizimi faqat kitoblarni o‘qitish va ilmiy ma’lumotlarni yetkazish bilan cheklanmaydi. Bu ilm va amal, ta’lim va tarbiya, isloh va tazkiyani qamrab olgan keng qamrovli hamda tartibli tizimdir. Ushbu yondashuvda ustoz faqat muallim vazifasini bajarmaydi, balki shogirdlarning shaxsiyati va xulq-atvorini tarbiyalash, ularga yo‘l ko‘rsatish va kamolga yetkazish mas’uliyatini ham zimmasiga oladi. Shogirdlar ustozlarining bevosita nazorati ostida diniy ilmlarni o‘rganadilar va ulardan ilmiy hamda tarbiyaviy yo‘l-yo‘riq oladilar. Ular kitoblardagi so‘z va iboralarni bilish bilan birga, ularning ma’nolari, maqsadlari va amaliy talablarini ham anglaydilar. Shu tariqa shogirdlar kitoblardan bilim olish bilan bir qatorda, ustozlari bilan suhbat va ularning ko‘rsatmalari orqali ilmiy yetuklik, fikriy rivojlanish hamda amaliy tarbiyaga ham ega bo‘ladilar.
Ushbu yondashuvning yaqqol xususiyatlaridan biri shuki, ilm amaldan, ta’lim esa tarbiyadan ajratilmaydi. Bu yerda shogirdlarning ilmiy bahslarda mahorat hosil qilishi va diniy masalalarni bilishi bilangina kifoyalanilmaydi. Aksincha, ularning botinini isloh qilish, axloqini yaxshilash, xulq-atvorini poklash hamda zohiriy va botiniy amallarini tuzatishga ham alohida e’tibor beriladi. Ibodatlarga rioya qilish, zikr va azkorni muntazam ado etish, taqvo va parhezkorlik hamda nafsni poklash diniy ta’lim va tarbiyaning muhim qismlaridan hisoblanadi. Maqsad shuki, ushbu ilmiy markazni tamomlagan tolib faqat diniy ilmlarni biluvchi va ularni egallagan kishi bo‘lib qolmasin, balki o‘z hayoti va xulq-atvorida ham bilganlariga amaliy namuna bo‘lsin.
Nafsni poklash, tasavvuf va Devband ulug‘larining uslubi
Ayrim ekstremistlar va takfirchilar Devband Dorululumining aynan shu ruhiy va islohiy jihatini bahona qilib, ushbu madrasa ulamolari va unga aloqador kishilarni salbiy ma’noda «qabristonchi so‘fiylar» deb ataydilar. Shuningdek, ularni g‘uluv va bid’atlarga berilgan so‘fiy guruhlar bilan bir xil qilib ko‘rsatishga urinadilar. Holbuki, Devband ulug‘larining nazarida botinni isloh qilish va nafsni poklash Qur’on va Sunnat ko‘rsatmalariga muvofiq hamda Islom shariati chegaralariga rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.
Ularning uslubida ruhiy tarbiyaning maqsadi insonni shariatga rioya qilishga odatlantirish, uning axloqi va xulq-atvorini isloh etish, botinini yomon sifatlardan poklash hamda uni Alloh taoloning itoati va bandaligiga yo‘naltirishdan iborat. Bu tarbiya qabrlar bilan bog‘liq shariatga zid e’tiqodlar, haddan oshgan tasavvurlar va dinda asossiz urf-odatlarni targ‘ib qilish vositasi emas.
Shu sababli Devband ulug‘larining islohiy va tarbiyaviy uslubini g‘uluv hamda shariatga zid urf-odatlar sababli tanqid qilinadigan ayrim so‘fiy guruhlarning e’tiqodlari va amallari bilan bir xil deb hisoblash, aslida, ushbu maktabning ilmiy va fikriy mohiyatini e’tibordan chetda qoldirishdir. Devbandiy ulamolar nazarida nafsni poklash va botinni isloh qilishdan asosiy maqsad insonning zohiri ham, botini ham shariatga bo‘ysunishi va uning butun hayoti Qur’on hamda Sunnat ko‘rsatmalariga muvofiq bo‘lishidir.
Bu Shoh Valiyulloh Muhaddis Dehlaviy rahimahulloh va u zotning ilmiy hamda fikriy merosxo‘rlari asoslarini mustahkamlagan ilmiy va islohiy merosdir. Keyinchalik Devband ulug‘lari ushbu merosni ta’lim va dars berish, da’vat va isloh hamda nafsni poklashdan iborat tartibli tizim shaklida davom ettirdilar. Ushbu ilmiy va islohiy harakatning ta’siri asta-sekin Hindiston yarimoroli chegaralaridan tashqariga chiqib, Afg‘oniston va dunyoning boshqa hududlariga ham yetib bordi.
Mustamlakachi kuchlarga qarshi kurash va Devbandning ilmiy merosi
Devband Dorululumining ilmiy, fikriy va ruhiy ta’siri faqat Britaniya mustamlakachiligi davri bilan cheklanib qolmadi. Keyingi davrlarda ham ushbu fikriy yo‘nalishga mansub ulamolar va diniy harakatlar turli sohalarda muhim hamda ta’sirchan rol o‘ynadilar. Hindiston yarimorolida Devband ulug‘lari Britaniya mustamlakachiligiga qarshi mustaqillik kurashida keng ko‘lamda ishtirok etdilar. Shuningdek, Afg‘onistonda ushbu ilmiy meros bilan bog‘liq ulamolar va diniy doiralar Britaniya mustamlakachiligiga qarshi kurashda, Sovet qo‘shinlarining harbiy bosqiniga qarshilik ko‘rsatishda, keyinchalik esa Amerika kuchlari va ularning ittifoqchilariga qarshi urushda turli yo‘nalishlarda ishtirok etdilar.
Ayniqsa, AQShning Afg‘onistonga harbiy bostirib kirishidan keyin Afg‘oniston va Pokistondagi Devband ilmiy merosiga mansub ayrim shaxslar va guruhlar Amerika kuchlari hamda ularning ittifoqchilariga qarshi qarshilik harakatlarida muhim rol o‘ynadilar. Nihoyat, yigirma yillik urush, harbiy qarshilik va siyosiy-diplomatik sa’y-harakatlardan so‘ng AQSh Tolibon bilan muzokaralarni boshladi. 2020-yil fevral oyida Doha kelishuvi imzolandi va 2021-yil avgust oyida Amerika kuchlari Afg‘onistondan chiqib ketdilar.
Shu tariqa Devbandning ilmiy va fikriy merosi o‘z ta’sirini saqlab qolmoqda. Ushbu ilmiy yo‘nalishga aloqador muassasalar Islomiy ilmlarni yoyish, diniy qadriyatlarni himoya qilish, jamiyatni isloh etish hamda diniy va madaniy mustaqillikni himoya qilishni o‘zlarining tarixiy vazifasi deb biladilar. Ularning nazarida, mustamlakachilik hukmronligining izlari saqlanib qolar ekan va musulmonlarning diniy hamda madaniy o‘zligi tahdid ostida bo‘lar ekan, ilmiy tadqiqot, da’vat va isloh, fikriy va jihodiy kurash hamda diniy va ijtimoiy huquqlarni himoya qilish borasidagi mas’uliyatlari ham davom etadi.
Devbandiy nisbatining haqiqati
Devband Dorululumining ilmiy va tarbiyaviy uslubi o‘ziga xos xususiyatlari, keng qamrovliligi hamda diniy va islohiy xizmatlari tufayli Hindiston yarimorolidan Afg‘oniston va boshqa hududlarga ham tarqaldi. Ushbu ilmiy markazni tamomlagan ulamolar va uning ilmiy-fikriy uslubi bilan bog‘liq kishilar ilmiy aloqalari sababli «Devbandiylar» nomi bilan tanildilar. Xuddi shuningdek, Al-Azhar universitetiga aloqador ulamolar «Azhariylar» deb ataladilar.
Bundan ma’lum bo‘ladiki, Devbandiylik aslida ilmiy va ta’limiy nisbat bo‘lib, Devband Dorululumi, uning fikriy merosi hamda ta’lim va isloh borasidagi o‘ziga xos uslubi bilan aloqadorlikni anglatadi. U yangi yoki mustaqil aqidaning nomi emas. Albatta, ushbu ilmiy va fikriy oqim ulamolari fiqhiy jihatdan Hanafiy mazhabiga ergashadilar, aqidaga oid kalomiy masalalarda esa Moturidiy fikriy yo‘nalishi bilan bog‘liqdirlar.
Har qanday ilmiy va fikriy oqim haqida adolatli va xolis qarashni shakllantirish uchun uning aqidalari, ilmiy manbalari, tarixiy ildizlari va asosiy ko‘rsatmalarini alohida-alohida o‘rganish zarur. Biror ilmiy va fikriy oqim haqida faqat ilmiy yoki ta’limiy nisbatiga asoslanib hukm chiqarish ilmiy tadqiqot va xolislik talablariga muvofiq kelmaydi.
