Abu Rayan Hamidi
Jangning yakuniy bosqichi:
Dastlabki bosqichda musulmonlar katta g‘alabaga erishdilar, mushriklar qochib, jang maydonidan chekindilar. Shu paytda musulmonlar g‘animatlarni yig‘ish bilan mashg‘ul bo‘ldilar. Birinchi bosqichni musulmonlar yutgan edilar va Parvardigori Taolo O‘zining nusrat va’dasini ular haqida ro‘yobga chiqargan, ularni g‘olib qilgan edi. Parvardigori Taolo bu borada shunday marhamat qiladi:
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّىٰ إِذَا فَشِلْتُمْ وَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ ۚ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ
(Ol-i Imron: 152)
Tarjima: Albatta, Alloh sizlarga bergan va’dasini rost chiqardi: Uning izni bilan ularni qirib tashlayotgan paytingizda, to (buyruqni bajarishda) sustkashlik qilmaguningizcha, ishda o‘zaro tortishib qolmaguningizcha va Alloh sizlarga sevgan narsangizni ko‘rsatganidan keyin itoatsizlik qilmaguningizcha. Sizlardan ba’zilaringiz dunyoni istaydi, ba’zilaringiz esa oxiratni istaydi.
Shuningdek, Abdulloh ibn Abbos roziyallohu anhu aytadi: Uhudda Parvardigori Taolo bizga eng katta g‘alabani ato etgan edi. Roviy aytadi: biz Ibn Abbos roziyallohu anhuning bu so‘zini inkor etdik, ammo u javoban yuqoridagi oyatni bizga o‘qib berdi.
(Ibn Kasir tafsiri, 1-jild, 421-bet)
Hamza roziyallohu anhuning shahodati:
Jubayr ibn Mut‘im (u paytda hali mushrik edi)ning amakisi Tu‘ayma ibn Adiy Badr jangida Hamza ibn Abdulmuttalib roziyallohu anhu tomonidan o‘ldirilgan edi. Jubayr bu jangda amakisining qasosini olishni istardi. Uning Vahshiy ibn Harb ismli nayza uloqtirishda mohir bir quli bor edi. Unga shunday dedi: agar Hamza roziyallohu anhuni o‘ldirsang, seni ozod qilaman.
Keyinchalik musulmon bo‘lgan Vahshiy aytadi: men shu umid bilan jang maydoniga chiqdim va Hamza roziyallohu anhuni qidirdim. Uni ko‘rdim: u xuddi sher kabi kofirlarning safini yorib o‘tar, hech kim unga qarshi tura olmas edi. Men bir tosh ortiga yashirindim va qulay fursatni kutdim. Shu payt Sibo‘ ibn Abdul‘uzzo uning qarshisiga chiqdi. Hamza roziyallohu anhu baqirdi: “Oldinga chiq, ey xatna qiluvchi ayolning o‘g‘li!” So‘ng unga hujum qilib, boshini tanasidan judo qildi.
Vahshiy davom etadi: shu payt nayzamni Hamzaga qaratib, uloqtirdim. Nayza uning qorniga sanchilib, orqasidan chiqib ketdi. U menga tomon yurmoqchi bo‘ldi, ammo holdan toyib yerga yiqildi. Yaqin borib, nayzani sug‘urib oldim. Makkaga qaytganimda, ozod bo‘ldim.
Bu Islom sherining shahodati edi; hech bir mushrik unga qarshi chiqishga jur’at qilmas, u esa yuzma-yuz janglarda doimo jasorat ko‘rsatib kelgan edi. Garchi bu Islom lashkari uchun katta yo‘qotish bo‘lsa-da, g‘alabaning alomatlari musulmonlarning chehralarida namoyon edi. Bu lashkarda hali yana boshqa sherlar bor edi-ki, ular mushriklarning yuragiga dahshat solardi va hech kim ularga qarshi turishga toqat qilolmas edi.
Jabal ar-Rumotda joylashtirilgan jangchilarning xatosi:
Avval o‘qiganimizdek, Rasululloh ﷺ ellik nafar sahobani Jabal ar-Rumot tog‘iga joylashtirgan edilar, toki musulmonlar lashkarining orqa tomonini himoya qilsinlar. Ammo ular mushriklarning qochishini va musulmonlarning g‘alabasini ko‘rganlarida, o‘ttiz to‘qqiz kishi o‘z joyini tark etdi. Ular g‘alaba aniq bo‘ldi, endi g‘animatlarni yig‘ishda boshqalarga yordam berish kerak, deb o‘yladilar.
Ammo ularning qo‘mondoni Abdulloh ibn Jubayr roziyallohu anhu bunga ruxsat bermadi. U Rasululloh ﷺning qat’iy buyruqlarini yaxshi anglagan edi, biroq boshqalar ogohlantirishga parvo qilmay, o‘z joylarini tashlab jang maydoniga shoshildilar. Jabal ar-Rumotda atigi o‘n bir kishi qoldi, ularning orasida Abdulloh ibn Jubayr roziyallohu anhu ham bor edi.
Xolid ibn Valid (hali musulmon bo‘lmagan payti) bu bo‘shliqni ko‘rib qoldi. U tashqi tomondan tugagandek ko‘ringan jangni yana o‘z foydasiga burish imkonini topdi. Bir necha mushrik bilan birga qolgan o‘sha o‘n bir sahobaga hujum qilib, ularning barchasini shahid qildi. So‘ng musulmonlarga orqa tomondan hujum qildi. Bu paytda ayrim musulmonlar g‘animat yig‘ish bilan, boshqalari esa mushriklarni quvish bilan band edilar. To‘satdan Xolidning otliqlari orqa tomondan hujum qilib, ko‘plab musulmonlarni shahid qildilar.
Buni ko‘rgan qochib ketgan mushriklar ham qaytib keldilar. Natijada musulmonlar qurshovda qoldilar va itoatsizliklarining og‘ir badalini to‘ladilar.
Rasululloh ﷺning shahid bo‘lgani haqidagi mish-mish:
Islom lashkarining bayrog‘i Mus‘ab ibn Umayr roziyallohu anhu qo‘lida edi. Bu tartibsizlikda u Ibn Qami’ah tomonidan shahid qilindi. Mus‘ab roziyallohu anhu Rasululloh ﷺga o‘xshash bo‘lgani uchun, mushriklar Payg‘ambar ﷺ shahid bo‘ldi, deb o‘yladilar.
Ibn Qami’ah qichqirdi: Muhammadni o‘ldirdim! Bu xabar bilan musulmonlarning qolgan ruhiyati ham sindi va ularning ongida turli savollar paydo bo‘ldi: vahiy qanday davom etadi? Rasululloh ﷺsiz qanday yashaymiz? Ana shu savollar ko‘plarni jangdan qo‘l tortib, chekinishga majbur qildi.
