Iqbol Hamzah
Pokiston armiyasi tashkil etilgan ilk davrlardanoq, vakillik urushlari, razvedka faoliyati hamda boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashuv uning moliyalashtirish va daromad topishining eng muhim manbalari sifatida belgilandi. Pokiston armiyasi Afg‘oniston va Sovet Ittifoqi o‘rtasidagi urush davrida yanada katta qudrat va ta’sirga ega bo‘ldi. Keyinchalik esa AQS Hning Afg‘onistondagi urushi davomida ta’minot va tranzit yo‘llaridan olinadigan daromadlar hisobiga sezilarli foyda ko‘rdi.
Pokiston generallarining nazarida, agar mintaqada, ayniqsa qo‘shni davlatlarda, xavfsizlik hukm surib, beqarorlik bo‘lmasa, ular jiddiy iqtisodiy muammolar va hatto tanazzul xavfi bilan yuzma-yuz qoladilar. Shu bois ular avval Bangladesh inqirozidan olinadigan manfaat va daromadlardan, keyin esa Kashmirdagi notinchliklardan mahrum bo‘lgach, butun e’tiborlarini Afg‘onistonga qaratdilar. Ular qariyb qirq yil davomida Afg‘onistondagi beqarorlik va inqirozlardan keng miqyosda foydalandilar hamda aynan shu sharoitlar soyasida yadro quroliga ega bo‘lish salohiyatiga ham erishdilar.
Ammo endilikda qariyb besh yildirki, Pokiston generallarining ushbu serdaromad savdosi to‘xtab qolgan. Chunki Afg‘oniston qariyb qirq yildan so‘ng vaziyatni yaxshi anglaydigan, hushyor va mas’uliyatli rahbarlar qo‘liga o‘tdi. Afg‘onistonning bugungi rahbarlari Pokiston generallarining har qanday hiyla-nayrangi, aldovlari va rejalari haqida yaxshi xabardor bo‘lib, ularning barcha harakatlarini sinchkovlik bilan kuzatib bormoqdalar. Pokiston generallari esa hozir asossiz umidlarga tayanib, mintaqada yana beqarorlik yuzaga keltirish uchun yangi rejalar ishlab chiqishga urinmoqda. Ular ISHID nomi ostida shakllantirilgan loyiha yana dunyo e’tiborini tortishi hamda moliyaviy yordam va yangi imtiyozlarni qo‘lga kiritishga zamin yaratadi, deb o‘ylamoqdalar.
Bundan tashqari, Afg‘oniston sobiq respublika tuzumiga aloqador ayrim shaxslar va ularning ba’zi qo‘mondonlari ham Janubiy Pashtunxoh va Balujiston hududlarida yana bir joyga to‘plangan bo‘lib, ularni qayta tashkil etish bo‘yicha urinishlar davom etmoqda. Maqsad mintaqada yana beqarorlik uchun sharoit yaratishdir. Biroq Pokiston generallarining bu loyihasi jiddiy muvaffaqiyatsizlik xavfi ostida turibdi. Chunki Afg‘oniston rahbariyati bu harakatlardan to‘liq xabardor va ularni doimiy nazorat qilib bormoqda. Shu sababli, bu shaxslar birlashishga yoki Afg‘onistonga kirib kelishga ulgurmasdan, ularning faoliyati dastlabki bosqichning o‘zidayoq fosh etilib, samarasiz holga keltirilmoqda.
Shuningdek, bugungi kunda Afg‘oniston xalqi, Balujiston hamda Xaybar Pashtunxoh aholisi ham avvalgiga qaraganda ancha hushyor bo‘lib, endi Pokiston generallarining beqarorlikka asoslangan savdosi ularning yurtlarida davom etishini istamayapti. Pokiston generallari aynan shu buzg‘unchi unsurlarni (ISHID va sobiq respublika tuzumiga aloqador ayrim kuchlarni) pashtunlar yashaydigan hududlarda saqlab qolishga urinmoqda. Ammo ular mahalliy aholining keskin qarshiligiga duch kelmoqda. Yaqinda Balujistonning Pishin va Kuchloq tumanlari aholisi aynan shu masala yuzasidan namoyish o‘tkazib, ommaviy axborot vositalari orqali bunday shaxslarning mavjudligiga endi toqat qilmasliklarini ochiq e’lon qildilar.
Pokiston generallari uzoq yillar davomida tayangan va bugun boshi berk ko‘chaga kirib qolgan ushbu savdo o‘zining so‘nggi soxta umidlarini ham boy bermoqda. Bir tomondan, Afg‘onistonning amaldagi hukumati bu harakatlarni yuksak hushyorlik bilan kuzatib bormoqda va bunday zararli loyihalar hamda fitnalarga sukut saqlamay, ularni amalga oshirish bosqichiga yetmasdan turib bartaraf etishga intilmoqda. Ikkinchi tomondan esa, Balujiston va Xaybar Pashtunxoh aholisi ham o‘z yurtlarining boshqa davlatlarga, ayniqsa Afg‘oniston xalqiga qarshi dushmanona harakatlar uchun vositaga aylanishini istamaydi. Shu sababli Pokiston generallari uchun avvalgi siyosat va usullarni davom ettirish kundan-kunga yanada qiyin va qimmatroq bo‘lib bormoqda.
