Iqbol Hamzah
Pokistonni qulash tomon yetaklayotgan oltinchi yirik omil bu mamlakatning iqtisodiy beqarorligidir. Agar Pokiston iqtisodi quladi deb aytmasak ham, shubhasiz u qulashning qir yoqasida turibdi. Chunki bugungi kunda Pokiston hukumati 137 milliard dollardan ortiq qarzga botgan, hatto bu qarzning yillik foizi mamlakatning iqtisodiy o‘sish darajasidan ham yuqoridir.
Shuningdek, Pokiston sanoati ham qulash darajasiga yetib borgan; yuzlab zavod-fabrikalar falaj holga kelgan, qolganlari esa yarim faoliyat bilan ishlamoqda. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi Pokistonga og‘ir shartlar yuklagan bo‘lib, bu mamlakat sanoatchilarini jiddiy qiyinchiliklarga duchor qilmoqda. Jamg‘armaning asosiy shartlaridan biri Pokiston xalq uchun elektr, neft va gaz narxlarini oshirishi kerakligidir. Bu esa, o‘z navbatida, sanoatning qulashiga katta turtki beradi; chunki sanoatchilar mahsulot narxini ko‘tarishga majbur bo‘ladi va natijada qimmat bo‘lib qolgan Pokiston mahsulotlari jahon bozorida xaridorgirligini yo‘qotadi.
Pokiston iqtisodining qulashini tezlashtirayotgan boshqa bir muammo siyosiy beqarorlik, og‘ir soliqlar va yomon xavfsizlikdir. Bu omillar yangi sarmoyadorlarni Pokistonga sarmoya kiritishdan sovitadi, mavjud sarmoyadorlar esa bor-yo‘qlarini olib chiqib ketishga urinmoqdalar.
Pokiston aholisi sonining keskin ortib borishi ham iqtisodga ulkan bosim bo‘lmoqda. Har yili millionlab odamlar qo‘shilmoqda, iste’mol oshmoqda, ammo bu bilan birga yangi zavodlar qurilmayapti, eksport o‘smayapti. Aksincha, bandlik va sanoat korxonalari soni kundan-kunga kamayib bormoqda. Pokiston rupiyasi kun sayin qadrsizlanmoqda va xalqaro nufuzini yo‘qotmoqda bu esa iqtisodga yana bir og‘ir zarbadir.
Qarzlarning ortib borishi Pokiston iqtisodining qulashini yanada muqarrar qilmoqda. Iqlim o‘zgarishlari mamlakat qishloq xo‘jaligini kuchli zaiflashtirdi; har yili bo‘lib turadigan toshqinlar, ayrim hududlardagi qurg‘oqchilik, noto‘g‘ri boshqaruv, o‘simlik kasalliklari, hamda Hindiston tomonidan suvga qo‘yilgan cheklovlar Pokiston qishloq xo‘jaligini tiz cho‘ktirgan. Oziq-ovqat narxlari oshgan, xalq esa og‘ir bosim ostida qolgan.
Siyosiy korrupsiya ham Pokiston xalqini, ham sarmoyadorlarni tang ahvolga solgan bo‘lib, bu yana bir kulfatdir. Pokistondagi harbiy rejim siyosatni va iqtisodni doim aralashtirib kelgan, buning oqibatida sarmoyadorlar millionlab dollarlik zarar ko‘rgan. Bu esa Pokiston armiyasining o‘zi tomonidan iqtisodga urilgan zarbadir.
Avval aytilganidek, Pokiston armiyasi va hukumati faqat moddiy manfaat uchun harakat qiladigan yollanma tuzilmalardir. Ular orasida diniy yoki milliy ruhni topish mushkul faqat boylik orttirish uchun ishlaydilar. Shuning uchun Pokiston iqtisodi qulagan taqdirda, harbiy rejim ham qulashi aniq; chunki Pokiston endi o‘zining yollanma askarlariga maosh bera olmaydi. Shuningdek, korrupsiya va poraxo‘rlik orqali ulkan boylik to‘plagan zolim generallar daromad topish uchun xalqni yanada ko‘proq ezishga va davlatdagi qo‘lidagi barcha narsani sotishga majbur bo‘ladi.
Pokistondagi harbiy rejim shunday tuzilganki, u pul bo‘lmasa bir kun ham tekin ishlamaydi. Pokiston razvedka tizimi ham pulga asoslangan. Agar pul bo‘lmasa, bugun Pokiston uchun ma’lumot to‘playotgan odamlar ertaga shu maxfiy sirlarni sotib, Pokistonning dushmanlariga xizmat qilishga o‘tib ketadilar.
Xulosa qilib aytganda, Pokiston hukumati va armiyasi hech qanday milliy yoki diniy maqsadsiz, faqat pul atrofida jamlangan tuzilmadir. Agar Pokiston iqtisodi qulab tushsa va pul bo‘lmasa, hukumat ham, armiyam ham birgalikda qulaydi. Chunki Pokiston armiyasi va hukumatida bir kun ham Vatan uchun tekin ishlaydigan odam yo‘q.
