Xaris Ubayda
Sulton Muhammad Fotih va uning shogirdlari
Sulton Muhammad Fotih o‘z shogirdlarini mehnat va tirishqoqlikka undardi. Har bir ustoz yoki shogird yaxshi natija ko‘rsatsa, u sulton tomonidan mukofotlanardi. Butun mamlakat bo‘ylab ta’lim xizmati bepul edi va o‘quvchilardan hech qanday to‘lov olinmasdi.
Bu madrasalarda qat’iy o‘quv tizimi mavjud bo‘lib, quyidagi fanlarga alohida e’tibor berilardi: tafsir, hadis, fiqh, adabiyot, balog‘at, maoniy, bayan, badi’ handasa (geometriya) va boshqa ilmlar.
Sultonning Istanbuldagi (Qustantiniya) bosh masjidi yonida sakkizta madrasa bor edi. Bu madrasalarda talabalar eng yuqori ilmiy darajalargacha o‘qishar edi. Talabalar uchun alohida hujralar ajratilgan, ular yashash va ovqatlanish joylariga ega bo‘lgan hamda har oy maosh olganlar. Ta’lim butun yil davomida uzluksiz olib borilgan.
Bu madrasalar kutubxonalar bilan jihozlangan edi. Kutubxona xodimlari bilimli va taqvoli kishilar orasidan tanlanar ular kitoblar hamda mualliflar haqida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lgan. Kutubxona mas’uli kitoblarni ustozlar va talabalar uchun vaqtincha berar, ularning ismlari va qaytarish muddatini yozib qo‘yardi. Kitobni olgan shaxs belgilangan vaqtda uni qaytarishi va sahifa yoki muqovasiga zarar yetkazmasligi shart edi. Har uch oyda bir marta kutubxonalar tekshiruvdan o‘tkazilardi.
Bu madrasalarda boshlang‘ich va o‘rta ta’limdan tashqari oliy ta’lim ham berilgan. Aqliy va naqliy ilmlar uchun maxsus bo‘limlar mavjud bo‘lgan. Shuningdek amaliy va texnik fanlar ham o‘qitilgan. Mamlakat bo‘ylab ta’limning qadri va mavqei nihoyatda yuqori darajaga ko‘tarilgan edi. Eron olimlari vaqf bilan ta’minlangan madrasalar masjidlar va ilmiy markazlar bir-biri bilan ilmiy yuksalish va taraqqiyot yo‘lida raqobatlashgan.
Olimlarning izzati
Sulton Muhammad Fotih olimlar va adiblarga chuqur hurmat bilan qarar edi. Uning nazarida olimlar insoniyatning faxri edi. U ularni o‘ziga yaqin tutar ehtirom ko‘rsatar va yangi asarlar yozishga undar edi. Sulton ularning maoshini oshirib ish joylarining barqaror bo‘lishini ta’minlashga harakat qilgan shunda ilmiy faoliyat tinchlikda davom etardi.
Sulton Qaraman viloyatini o‘z hududiga qo‘shgach u yerdagi ishchi va hunarmandlarni Istanbulga ko‘chirishni buyurdi. Uning vaziri Muhammad Pasha esa xalq bilan qo‘pol muomala qildi, ularning orasida olimlar ham bor edi. Ulardan biri Ahmad Chalabiy Amir Alining o‘g‘li edi. Sulton bu haqda eshitgach, vazirining xatti-harakatidan g‘azablanib, darhol Ahmad Chalabiydan uzr so‘radi va uni hurmat bilan qaytardi.
Uzun Hasan turkmanlar sarkardasi bir necha bor qo‘zg‘olon ko‘tardi va bitimlarni buzdi. U mag‘lub bo‘lgach asirlari bilan birga Sulton huzuriga keldi. Sulton buyurdi: barcha asirlar o‘ldirilsin biroq olimlar va ulamolarga tegilmasin. Ular orasida o‘z davrining mashhur olimi Qozixon Muhammad Shurayh ham bor edi. Sulton uni e’zozlab, unga zarar yetkazmadi.
Sulton Muhammad Fotih olimlar va taqvodor insonlarni juda hurmat qilgan. Ba’zida oddiy bir xato sababli g‘azablansa ham tez orada tinchlanar va ulamolarning izzatini saqlardi.
Tarixiy manbalarda aytilishicha, bir kuni Sulton Muhammad Fotih o‘z xizmatkori orqali Alloma Kuroniyga bir farmon yuborgan. O‘sha paytda Alloma Kuroniy lashkar qozisi edi. U farmonni o‘qigach mazmuni shariatga zidligini anglab g‘azab bilan farmonni yirtib tashladi va sultonning xizmatkorini urdi. Xabar Sultonga yetgach, u qattiq ranjidi va Allomani lavozimidan bo‘shatdi. Shu sababli ularning orasida sovuqlik paydo bo‘ldi.
Alloma Kuroniy Misrga hijrat qildi, u yerda Sulton Qoyitboy uni izzat bilan kutib oldi va unga katta hurmat ko‘rsatdi.
Oradan vaqt o‘tib Sulton Muhammad Fotih o‘z xatosini anglab Sulton Qoyitboyga maktub yozdi va Alloma Kuroiyni qaytarib yuborishini so‘radi. Qoyitboy bu xabarni Allomaga yetkazib, dedi: Siz ketmang, bu yerda qoling. Men sizni undan ham ortiq hurmat qilaman.
Alloma Kuroniy javob berdi: Ha ammo mening va Muhammad Fotihning orasida otalik va o‘g‘illik singari chuqur muhabbat bog‘i bor. Agar qaytmasam, u seni meni to‘sib qo‘ydi, deb o‘ylaydi va bu bizning oramizdagi sovuqlikni yanada chuqurlashtiradi.
Bu so‘zlar Sulton Qoyitboyga juda yoqdi. U Allomani hurmat bilan kuzatdi unga boy sovg‘alar berdi va o‘z qo‘li bilan Muhammad Fotihga hadyalar yubordi.
Alloma Kuroniy qaytgach Sulton Muhammad Fotih uni yana qozilik lavozimiga tayinladi va avvalgidan ham ko‘proq izzat va ehtirom ko‘rsatdi.
