Horis Ubayda
Usmoniy sultonlari shariatga juda ham sodiq bo‘lishgan, shu bois adolat va insof ularning eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan hisoblangan. Ular g‘ayri musulmonlarga, xususan nasroniy ozchiliklarga mislsiz insof bilan munosabatda bo‘lishgan. Usmoniy hukmdorlarining nasroniylarga munosabati zulm, taʼassub va zo‘ravonlikdan yiroq bo‘lgan, hatto ularning xayoliga ham nasroniylarga eʼtiqod asosida qiyinchilik tug‘dirish yoki ularni ezish fikri kelmagan.
Usmoniy xalifaligida barcha nasroniy guruhlarga to‘liq diniy erkinlik berilgan edi. Har bir diniy guruh o‘zining diniy rahbarlariga ega bo‘lib, ular bevosita sulton bilan aloqada bo‘lishgan. Har bir mazhab o‘z marosimlari, cherkovlari, eʼtiqodlari va hayot tarziga ega bo‘lgan, Usmoniy davlati esa ularning mol-mulki, eʼtiqodi, tili va madaniyatiga mutlaqo aralashmagan. Shuningdek, ular o‘z tillarida so‘zlashish, taʼlim berish, rivojlanish va madaniy faoliyatlarini davom ettirishda erkin bo‘lishgan.
Sulton Muhammad Fotih rahmatullohi alayhning bu chiroyli muomalasi Islomning nurli ko‘rsatmalaridan va Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning sunnatlaridan olingan edi. U adolat, bardoshlilik va xalifa roshidin davrining axloqidan taʼsirlangan bo‘lib, dushmanlarga bo‘lgan adolatli muomalasi tarix sahifalarini to‘ldirgan.
Qustantiniyya maʼnaviy fathi – Shayx Oq Shamsiddin rahmatullohi alayh
Shayx Oq Shamsiddin rahmatullohi alayh buyuk olim va Sulton Muhammad Fotihning maʼnaviy ustozidir. To‘liq ismi Muhammad ibn Hamza Dimashqiy Rumiy bo‘lib, otasi bilan Rumga kelgan va u yerda turli fanlarni o‘rgangan. U Usmoniylar xalifaligi davrida islomiy madaniyat va diniy qadriyatlarni yoyishda muhim rol o‘ynagan.
Oq Shamsiddin Sulton Muhammad Fotihning muallimi bo‘lib, nasabi hazrati Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhuga borib taqaladi. U 792-hijriy (1389 milodiy) yilda Damashqda tug‘ilgan. Yettinchi yoshida Qurʼonni yod olgan va so‘ngra Osiyo hamda Halabda arabiy va islomiy ilmlarni egallagan. Keyin Anqaraga borib, yirik ulamolardan bilim olgan. U 1459 milodiy yilda vafot etgan.
U amir Muhammad Fotihga o‘sha davrning asosiy ilmlari bo‘lmish Qurʼon, hadis, fiqh va arab, fors hamda turk tillarini o‘rgatgan. Bundan tashqari, matematika, astronomiya, tarix va harbiy sanʼat kabi zamonaviy ilmlarni ham unga taʼlim bergan. Oq Shamsiddin boshqa ustozlarga ham sultonga boshqaruv, siyosat va davlat idorasi asoslarini o‘rgatish vazifasini bergan, toki u yetuk hukmdorga aylansin.
Bashorati nabaviy va Fotihning azmi
O‘sha vaqtda Sulton Muhammad Fotih Maniziyada amirlik lavozimini bajarib turgan edi. Oq Shamsiddin rahmatullohi alayh unga Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning muborak hadislarini ko‘rsatdi:
Latuftahanna al-Qustantiniyya, falani‘mal-amiru amiruha, walani‘mal-jayshu zalikal-jaysh
Tarjimasi: «Albatta sizlar Qustantiniyani fath qilasizlar, uning amiri qanday yaxshi amir bo‘ladi va uning lashkari qanday yaxshi lashkar bo‘ladi.»
Bu hadis Sulton Muhammad Fotihning qalbiga shunday taʼsir qildiki, u bolaligidan bu orzuni yuksak maqsadga aylantirdi. Xalifalikni qo‘lga olgach, u ustozining amriga binoan Qustantiniyani fath qilish uchun lashkar tayyorladi. Shaharni to‘rt tomondan qamal qildi va ellik to‘rt kun davom etgan qattiq va qonli jang bo‘ldi.
Jang cho‘zilganda va Vizantiyaliklar yangi kuch va qurollar olganlarida, ularning umidlari qayta jonlandi. Papa ularga to‘rt kemani yubordi va ular shaharga yetib keldi. Bu yordam qamal holatidagi Vizantiyaliklar uchun juda muhim bo‘lib, ularning ruhiyatini ko‘tardi. Shunda Usmoniy amir va vazirlari to‘planib, sultonga shunday dedilar: Siz bir so‘fiy so‘ziga asoslanib, bunday katta lashkarni Qustantiniyaga olib kelib, shaharni qamaldingizmi?
Ammo Sulton Muhammad Fotih ustozining maslahatini unutmagan edi. U iymon, iroda va jasorat bilan Payg‘ambarimiz sollallohu alayhi vasallamning bashoratini amalga oshirish sari qadam tashladi.
